या लेखाची प्रस्तावना:
सोरायसिस बरा झाल्यानंतरही त्वचा काळी किंवा फिकट का दिसते? – Why Does Skin Stay Dark or Light After Psoriasis Clears? in marathi – सोरायसिसचा त्रास हळूहळू कमी होतो. खाज थांबते, त्वचेवरील खवले कमी होतात आणि काही दिवसांनी प्रभावित भाग पूर्वीपेक्षा खूपच बरा दिसू लागतो. पण त्यानंतर काही रुग्णांच्या लक्षात एक वेगळी गोष्ट येते. जिथे सोरायसिस झाला होता, तिथली त्वचा आजूबाजूच्या त्वचेपेक्षा काळी दिसत असते. काही जणांच्या बाबतीत मात्र तो भाग फिकट किंवा पांढरट दिसतो.
अशावेळी मनात एकच प्रश्न येतो, सोरायसिस बरा झाला असेल तर त्वचेचा रंग अजूनही वेगळा का दिसतो? याचा अर्थ नेहमीच सोरायसिस पुन्हा झाला आहे असा नसतो.
सोरायसिसमुळे त्वचेत झालेली सूज कमी झाल्यानंतरही त्वचेचा नैसर्गिक रंग पूर्ववत होण्यासाठी काही काळ लागू शकतो. सोरायसिस झालेल्या भागावर राहणारा काळसर किंवा फिकट रंग हा अनेकदा आधी झालेल्या रॅशमुळे झालेला बदल असतो. त्वचारोगाच्या मार्गदर्शक माहितीनुसार, सोरायसिस बरा झाल्यानंतर मध्यम ते गडद रंगाच्या त्वचेवर असे बदल अधिक स्पष्टपणे दिसू शकतात.
सोरायसिस बरा झाला तरी त्वचेवर डाग का राहतो?
सोरायसिस बरा होणे आणि त्वचेचा पूर्वीचा रंग परत येणे या दोन गोष्टी नेहमी एकाच वेळी होत नाहीत. सोरायसिस सक्रिय असताना त्वचेत दाह आणि सूज निर्माण होते. त्यामुळे त्वचा जाड होऊ शकते, खवले तयार होऊ शकतात आणि खाज येऊ शकते. उपचारानंतर ही लक्षणे कमी झाली तरी त्वचेतील रंगद्रव्याच्या प्रक्रियेला पूर्ववत होण्यासाठी आणखी वेळ लागू शकतो.
हे एखाद्या जखमेनंतर राहणाऱ्या डागासारखे समजता येईल. जखम भरून येते, वेदना थांबतात; पण त्या जागेचा रंग काही काळ वेगळा दिसू शकतो. त्याचप्रमाणे सोरायसिसचा भाग सपाट झाला असेल, खवले गेले असतील आणि सूज किंवा खाज राहिली नसेल, तर फक्त रंग वेगळा दिसत असल्यामुळे सोरायसिस अजूनही सक्रिय आहे असे मानता येत नाही.
सोरायसिसनंतर त्वचा काळी का होते?
त्वचेचा रंग गडद होण्याचे एक कारण म्हणजे सूज झाल्यानंतर त्वचेतील रंगद्रव्यामध्ये होणारा बदल. याला वैद्यकीय भाषेत दाहानंतरची अतिवर्णकता असे म्हणतात.
आपल्या त्वचेला नैसर्गिक रंग देणारे एक महत्त्वाचे रंगद्रव्य म्हणजे मेलॅनिन. त्वचेत सूज निर्माण झाल्यानंतर या रंगद्रव्याच्या निर्मितीवर किंवा वितरणावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे सोरायसिस बरा झाल्यानंतरही त्या भागाची त्वचा काही काळ अधिक गडद दिसू शकते. अशा प्रकारचे काळसर डाग केवळ सोरायसिसनंतरच होतात असे नाही. मुरुम, कीटक चावणे, जखम किंवा त्वचेवर झालेल्या इतर प्रकारच्या सूजेनंतरही असे डाग दिसू शकतात.
काही लोकांच्या त्वचेचा रंग फिकट का होतो?
सोरायसिसनंतर प्रत्येकाची त्वचा काळीच होते असे नाही. काही लोकांमध्ये प्रभावित भाग आजूबाजूच्या त्वचेपेक्षा फिकट दिसतो. याला दाहानंतरची अल्पवर्णकता असे म्हणतात.
त्वचेतील सूज रंगद्रव्य तयार करणाऱ्या पेशींच्या कार्यावर काही काळ परिणाम करू शकते. त्यामुळे त्या भागात रंगद्रव्य कमी तयार होऊ शकते किंवा कमी दिसू शकते. परिणामी त्वचेचा रंग फिकट वाटतो. सोरायसिसमध्ये अशा फिकट रंगाच्या बदलांचा अभ्यासही करण्यात आला आहे. म्हणून सोरायसिस बरा झाल्यानंतर फिकट भाग दिसला म्हणजे त्वचेला कायमचे नुकसान झाले आहे, असे लगेच समजण्याची गरज नाही.
सावळ्या किंवा गडद त्वचेवर हे बदल जास्त का दिसतात?
ज्यांची त्वचा सावळी किंवा गडद आहे, त्यांच्या त्वचेतील रंगाचा छोटासा बदलही सहज लक्षात येतो. यामुळे अनेक रुग्णांना असे वाटते की त्यांचा सोरायसिस अजून पूर्णपणे बरा झालेला नाही. प्रत्यक्षात त्या भागातील सूज आणि खवले आधीच कमी झालेले असू शकतात आणि फक्त रंगातील फरक शिल्लक राहिलेला असू शकतो.
सोरायसिसचा रंगही प्रत्येक व्यक्तीच्या त्वचेच्या नैसर्गिक रंगानुसार वेगळा दिसतो. फिकट त्वचेवर तो लालसर दिसू शकतो, तर सावळ्या त्वचेवर तो गडद तपकिरी, जांभळट किंवा इतर छटांमध्ये दिसू शकतो. त्यामुळे सोरायसिस बरा झाल्यानंतर राहणारा रंगाचा फरकही प्रत्येक व्यक्तीत वेगळा दिसू शकतो.
हे डाग म्हणजे व्रण आहेत का?
बहुतेक वेळा नाही. व्रण म्हणजे त्वचेच्या रचनेत झालेला बदल. त्याउलट, सोरायसिसनंतर राहणारा काळसर किंवा फिकट भाग अनेकदा केवळ त्वचेच्या रंगातील बदल असतो. म्हणून सोरायसिस बरा झाल्यानंतर त्वचेवर काळसर डाग दिसला म्हणून तो कायमचा व्रण आहे असे समजण्याची गरज नाही.
तरीही त्वचेवरील प्रत्येक बदलाचे कारण सोरायसिसच आहे असे गृहीत धरू नये. जर तो भाग वाढत असेल, दुखत असेल, पुन्हा खाज येत असेल किंवा त्यावर खवले तयार होत असतील, तर त्वचारोग तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेणे योग्य आहे.
त्वचेचा रंग पूर्ववत होण्यासाठी किती वेळ लागतो?
हा प्रश्न अनेक रुग्ण विचारतात. दुर्दैवाने याचे एकच ठराविक उत्तर नाही. काही लोकांमध्ये काही महिन्यांत त्वचेचा रंग हळूहळू पूर्ववत होऊ लागतो. काहींमध्ये हा बदल वर्षभर किंवा त्याहून अधिक काळ दिसू शकतो. उपलब्ध त्वचारोगविषयक माहितीनुसार, सोरायसिसनंतर राहिलेले काळसर किंवा फिकट भाग कमी होण्यासाठी तीन ते बारा महिने किंवा त्याहून अधिक काळ लागू शकतो.
हे त्वचेचा नैसर्गिक रंग, सोरायसिसची तीव्रता, सूज किती काळ होती आणि शरीराच्या कोणत्या भागावर सोरायसिस झाला होता यांसारख्या अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते. त्यामुळे काही आठवड्यांनंतरही डाग दिसत असेल, तर त्वचा बरी होणे थांबले आहे असे त्यावरून ठरत नाही.
उपचारानंतर त्वचा अधिक काळी का दिसू शकते?
काही वेळा सोरायसिसचा उपचार सुरू केल्यानंतर प्रभावित भाग अधिक काळा दिसतो. त्यामुळे उपचारामुळे त्वचेला नुकसान झाले आहे का, अशी चिंता निर्माण होऊ शकते. पण प्रत्येक वेळी तसे असेलच असे नाही. सोरायसिसमधील सूज आणि खवले कमी झाल्यानंतर त्या भागातील आधीपासून असलेला रंगाचा फरक अधिक स्पष्ट दिसू शकतो.
काही उपचारांमुळे त्वचेच्या रंगातही बदल होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, प्रकाशोपचारामुळे उपचार केलेल्या त्वचेचा रंग काही काळ गडद होऊ शकतो. त्यामुळे उपचारादरम्यान त्वचेत अनपेक्षित बदल दिसल्यास स्वतःहून औषध बंद करण्याऐवजी उपचार करणाऱ्या तज्ज्ञांशी चर्चा करणे योग्य आहे.
हा फक्त डाग आहे की सोरायसिस पुन्हा सुरू झाला आहे?
हे फक्त त्वचेचा रंग पाहून ठरवणे नेहमी सोपे नसते. समजा जुना भाग आता पूर्णपणे सपाट आहे. तिथे खवले नाहीत, सूज नाही आणि खाजही थांबली आहे. अशा वेळी फक्त रंग बदललेला असेल तर तो सोरायसिसनंतरचा रंगातील बदल असू शकतो.
पण तोच भाग पुन्हा जाड किंवा उठावदार होऊ लागला, त्यावर खवले येऊ लागले, खाज वाढली किंवा सूज दिसू लागली, तर सोरायसिस पुन्हा सक्रिय झाला असण्याची शक्यता असते. म्हणून केवळ त्वचेचा रंग पाहणे पुरेसे नाही. त्वचेची संपूर्ण स्थिती पाहणे महत्त्वाचे आहे. शंका असल्यास स्वतःहून वेगवेगळी औषधे वापरण्यापेक्षा तज्ज्ञांकडून त्वचेची तपासणी करून घेणे चांगले.
वारंवार खाजवल्यामुळे डाग अधिक गडद होऊ शकतो का?
होऊ शकतो. सोरायसिसमधील खाज अनेकदा खूप त्रासदायक असते. त्वचा सुधारल्यानंतरही काही काळ खाजवण्याची सवय राहू शकते. वारंवार खाजवल्यामुळे किंवा त्वचा घासल्यामुळे पुन्हा चिडचिड आणि सूज निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे त्वचेतील रंगाचा बदल अधिक काळ टिकू शकतो. सोरायसिस कमी झाल्यानंतरही खाज कायम असेल, तर ती दुर्लक्षित न करता तिचे कारण समजून घेणे चांगले.
काळसर डाग पटकन कमी करण्यासाठी काही क्रीम वापरावी का?
डाग लवकर नाहीसा व्हावा असे वाटणे अगदी स्वाभाविक आहे. विशेषतः तो चेहरा, मान, हात किंवा शरीराच्या दिसणाऱ्या भागावर असेल तर. पण घाईघाईने कोणतेही उत्पादन वापरणे योग्य नाही.
जोराने घासणे, त्वचा फिकट करण्यासाठी वापरली जाणारी काही रसायने किंवा त्वचेला त्रास देणारे घरगुती उपाय यामुळे त्वचेत पुन्हा चिडचिड होऊ शकते. त्यानंतर सूज वाढली तर रंगातील बदल आणखी स्पष्ट होऊ शकतो.
म्हणून प्रथम त्वचेचा रंग का बदलला आहे हे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. जर तो सोरायसिसनंतरचा रंगातील बदल असेल, तर काही वेळा तो हळूहळू कमी होतो. डाग बराच काळ राहिला किंवा खूप त्रास देत असेल, तर योग्य उपचारांबद्दल त्वचारोग तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
त्वचा पूर्ववत होईपर्यंत कोणती काळजी घ्यावी?
यासाठी खूप मोठी दिनचर्या करण्याची गरज नाही. त्वचा हळुवारपणे स्वच्छ करा. त्वचा कोरडी वाटत असल्यास तिला ओलावा देणारे साधे लेप वापरता येतात. प्रभावित भाग वारंवार खाजवणे किंवा घासणे टाळा. उन्हात जास्त वेळ राहावे लागल्यास त्वचेचे सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण करणेही उपयुक्त ठरते. सूर्यप्रकाशामुळे काही प्रकारचे काळसर डाग अधिक ठळक दिसू शकतात.
यासोबतच मूळ सोरायसिस नियंत्रणात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. नवीन चट्टे वारंवार तयार होत राहिले तर त्वचेच्या रंगातील बदलही पुन्हा होऊ शकतात.
भारतीय त्वचेवर हे बदल अधिक ठळक का दिसतात?
भारतात अनेक लोकांची त्वचा सावळी किंवा गडद आहे. अशा त्वचेवर रंगातील छोटासा फरकही सहज दिसतो. त्यामुळे सोरायसिस बरा झाल्यानंतरही पूर्वीच्या भागाचा रंग वेगळा दिसत राहू शकतो. यामुळे काही रुग्णांना वाटते की आजार अजून पूर्णपणे बरा झालेला नाही.
पण जर त्या भागात सूज, खवले आणि खाज नसतील आणि फक्त रंग वेगळा दिसत असेल, तर तो त्वचा बरी होत असताना राहिलेला बदल असू शकतो. इंटरनेटवरील छायाचित्रांशी स्वतःच्या त्वचेची तुलना करणेही योग्य नाही. वेगवेगळ्या त्वचेच्या रंगांमध्ये सोरायसिस आणि तो बरा झाल्यानंतर होणारे बदल वेगवेगळे दिसू शकतात.
डॉक्टरांना कधी दाखवावे?
सोरायसिसनंतर त्वचेचा रंग थोडा बदलला म्हणून प्रत्येक वेळी काळजी करण्याची गरज नाही. पण तो भाग सतत वाढत असेल, दुखत असेल, खाज वाढत असेल किंवा पुन्हा खवले तयार होत असतील, तर डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्यावी. जिथे आधी सोरायसिस झाला नव्हता अशा भागावर नवीन काळसर किंवा फिकट चट्टा दिसला तरी त्याकडे दुर्लक्ष करू नका.
त्वचेचा रंग बदलण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक काळसर किंवा फिकट भाग हा सोरायसिसचा उरलेला परिणाम आहे असे समजणे योग्य नाही.
निष्कर्ष:
सोरायसिस बरा झाल्यानंतरही त्वचेचा रंग काही काळ वेगळा दिसणे अनेकदा घडू शकते. काही लोकांमध्ये त्वचा काळसर होते, तर काहींमध्ये फिकट होते. अनेकदा हा बदल आधी झालेल्या सूजेशी संबंधित असतो आणि कालांतराने कमी होऊ शकतो.
फक्त त्वचेचा रंग पाहून सोरायसिस अजून सक्रिय आहे असे ठरवू नका. जर त्वचा सपाट झाली असेल, खवले आणि सूज कमी झाली असेल आणि खाजही थांबली असेल, तर कदाचित सोरायसिस नियंत्रणात आला असेल आणि त्वचा हळूहळू तिच्या नैसर्गिक रंगाकडे परतत असेल.
त्वचेला वेळ द्या. अनावश्यक उपाय करून त्वचेला त्रास देऊ नका. आणि त्वचेतील बदल वाढत असेल किंवा तो सोरायसिसचा परिणाम आहे की दुसरे काही कारण आहे हे समजत नसेल, तर त्वचारोग तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्या. कधी कधी सोरायसिस आधी बरा होतो आणि त्वचेचा नैसर्गिक रंग त्यानंतर हळूहळू पूर्ववत होतो.
सोरायसिसनंतर त्वचेचा रंग बदलला आहे?
काळसर किंवा फिकट डाग दिसल्यामुळे काळजी वाटत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. त्वचेतील बदलाचे कारण समजून घेणे आणि योग्य मार्गदर्शन घेणे ही पहिली पायरी आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न:
१. सोरायसिस बरा झाल्यानंतर त्वचा काळी का होते?
सोरायसिसमुळे त्वचेत झालेल्या सूजेनंतर प्रभावित भागाचा रंग काही काळ गडद होऊ शकतो. हा बदल आधी झालेल्या सूजेमुळे होतो. याचा अर्थ सोरायसिस अजून सक्रिय आहे असे नेहमीच नसते.
२. सोरायसिसनंतर त्वचा फिकट का होते?
काही लोकांमध्ये सोरायसिस बरा झाल्यानंतर प्रभावित भागाचा रंग आजूबाजूच्या त्वचेपेक्षा फिकट दिसतो. त्वचेचा रंग तयार करणाऱ्या पेशींच्या कार्यात झालेल्या तात्पुरत्या बदलामुळे असे होऊ शकते.
३. सोरायसिसनंतर राहिलेले काळसर किंवा फिकट डाग कायमचे असतात का?
नाही. अनेक वेळा त्वचेचा रंग हळूहळू पूर्ववत होतो. यासाठी काही महिने लागू शकतात. काही लोकांमध्ये त्याहून अधिक काळही लागू शकतो.
४. हा जुना डाग आहे की सोरायसिस पुन्हा सुरू झाला आहे, हे कसे ओळखावे?
जर त्वचा फक्त काळसर किंवा फिकट दिसत असेल आणि तिथे खवले, सूज किंवा वाढती खाज नसेल, तर तो सोरायसिसनंतरचा रंगातील बदल असू शकतो. पण पुन्हा खवले, सूज, जाडी किंवा खाज सुरू झाली तर त्वचारोग तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्यावी.
५. सोरायसिसनंतर राहिलेल्या काळसर डागांसाठी क्रीम वापरावी का?
स्वतःहून त्वचा फिकट करणारी किंवा तीव्र परिणाम करणारी क्रीम वापरू नये. अशा उत्पादनांमुळे त्वचेला चिडचिड होऊ शकते आणि रंगातील बदल आणखी वाढू शकतो. डागाचे कारण समजून घेऊन गरज असल्यास त्वचारोग तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य आहे.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –