या लेखाची प्रस्तावना:
Psoriasis vs Fungal Infection: How to tell the difference? in marathi – जर तुम्ही तुमच्या त्वचेवर कधी लाल, खाज सुटणारा भाग पाहिला असेल आणि विचार केला असेल की, “हा बुरशीजन्य संसर्ग आहे की सोरायसिस?” – तर तुम्ही एकटे नाही आहात. या दोन्ही आजारांमध्ये, विशेषतः सुरुवातीच्या टप्प्यात, खूप साम्य आढळते, ज्यामुळे निदानाबाबत गोंधळ निर्माण होऊ शकतो.
बुरशीजन्य संसर्ग आणि सोरायसिस या दोन्हींमध्ये खाज सुटणे, त्वचेवर लालसरपणा येणे तसेच अस्वस्थता जाणवणे अशी समान लक्षणे आहेत, परंतु त्यांची कारणे पूर्णपणे भिन्न आहेत; एकाचा संबंध अति-सक्रिय रोगप्रतिकार प्रणालीशी आहे, तर दुसरा बुरशीजन्य संसर्गामुळे होतो. त्यामुळे, चुकीच्या उपचारांमुळे तुमची स्थिती आणखी बिघडू शकते.
या कारणास्तव, त्यांच्यातील फरक जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून तुम्हाला योग्य उपचार आणि काळजी मिळू शकेल.
सोरायसिस म्हणजे काय?
सोरायसिस हा एक दीर्घकाळ टिकणारा, संसर्गजन्य नसलेला स्वयंप्रतिरोधक (ऑटोइम्यून) आजार आहे. या स्थितीत, शरीराची रोगप्रतिकार प्रणाली चुकून स्वतःच्याच त्वचेवर हल्ला करते, कारण ती त्वचेला ‘स्वतःची’ म्हणून ओळखण्यात अयशस्वी ठरते. या चुकीच्या रोगप्रतिकार संकेतामुळे, त्वचेच्या पेशी सामान्यपेक्षा खूप वेगाने वाढतात आणि पृष्ठभागावर जमा होतात. यामुळे त्वचेवर लाल, जाड, खवलेयुक्त चट्टे, खाज आणि कधीकधी वेदना किंवा भेगा पडतात.
सोरायसिस ही ॲलर्जी किंवा संसर्ग नाही, तर ते शरीरातील अंतर्गत रोगप्रतिकार असंतुलन दर्शवते आणि त्यासाठी दीर्घकालीन, सर्वांगीण व्यवस्थापनाची आवश्यकता असते.
बुरशीजन्य संसर्ग म्हणजे काय?
दुसरीकडे, तुमच्या त्वचेवर वाढणाऱ्या बुरशीमुळे बुरशीजन्य संसर्ग होतो. बुरशीला तुमच्या शरीराच्या उबदार आणि ओलसर भागांमध्ये वाढायला आवडते, जिथे खूप घाम येतो.
बुरशीजन्य संसर्गाच्या काही सामान्य लक्षणांमध्ये यांचा समावेश होतो:
- लाल, खाज सुटणारे पुरळ
- किंचित उंच कडा असलेले गोलाकार चट्टे
- संसर्ग झालेल्या भागाभोवती ओलसर त्वचा किंवा त्वचा सोलणे
सोरायसिसच्या विपरीत, जेव्हा तुम्हाला बुरशीजन्य संसर्ग होतो, तेव्हा तो संपर्कातून किंवा इतरांसोबत वस्तू वापरल्याने तुमच्या शरीराच्या इतर भागांमध्ये किंवा इतर लोकांमध्ये पसरू शकतो.
लोकांमध्ये गोंधळ का होतो?
सर्वसाधारणपणे, दोन्ही आजार (सोरायसिस आणि बुरशीजन्य संसर्ग) प्रथमदर्शनी सारखेच दिसतात (लाल, खाज सुटलेली आणि दाहयुक्त त्वचा), विशेषतः जांघेत, काखेत किंवा त्वचेच्या घड्यांमध्ये, जिथे दोन्ही आजार एकत्र असू शकतात (सोरायसिस विरुद्ध बुरशीजन्य संसर्ग).
हे दोन्ही आजार एकाच वेळी उद्भवू शकत असल्याने, अनेक लोक आपण नक्की कशावर उपचार करत आहोत हे पूर्णपणे समजून न घेताच, डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी (over-the-counter) औषधे वापरू लागतात (ज्यामुळे इतर समस्या निर्माण होऊ शकतात).
तुम्हाला माहित असणे आवश्यक असलेले मुख्य फरक खालीलप्रमाणे आहेत:
1. ते कसे दिसते –
सोरायसिसची (Psoriasis) मुख्य लक्षणे म्हणजे त्वचेवर येणारे जाड, कोरडे चट्टे; ज्यांचा रंग सहसा पांढरट किंवा चंदेरी असतो (म्हणजेच, त्वचेवर खवले/पापुद्रे आल्यासारखे दिसते). बुरशीजन्य संसर्ग (Fungal Infection) मात्र सहसा लाल रंगाच्या चट्ट्यांच्या स्वरूपात दिसतो, ज्याचा आकार वैशिष्ट्यपूर्णपणे एखाद्या कड्यासारखा (ring-shaped) असतो आणि ज्याचा मध्यभाग स्वच्छ/चट्ट्याविरहित असतो.
2. ते कसे जाणवते –
सोरायसिसमध्ये खूप खाज सुटू शकते, तसेच वेदना किंवा जळजळही होऊ शकते. बुरशीजन्य संसर्गामध्येही खूप खाज सुटू शकते, परंतु त्यामध्ये अस्वस्थता किंवा बेचैनी अधिक जाणवते.
3. ते शरीराच्या कोणत्या भागात आढळते –
सोरायसिस सहसा कोपर, गुडघे, डोक्याची त्वचा (टाळू) आणि पाठीच्या खालच्या भागात आढळतो. बुरशीजन्य संसर्ग मात्र जांघेचा भाग, पाय आणि काखेत आढळू शकतो.
4. ओलावा/कोरडेपणा –
सोरायसिसमध्ये त्वचा सहसा कोरडी असते आणि तिचे पापुद्रे निघतात; तर बुरशीजन्य संसर्ग झालेली जागा सामान्यतः ओली किंवा दमट असते.
5. प्रसार –
सोरायसिस एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरत नाही; याउलट, बुरशीजन्य संसर्ग मात्र थेट संपर्कामुळे आणि दमट वातावरणामुळे पसरू शकतो.
6. उपचार –
सोरायसिसच्या उपचारांसाठी विशेष वैद्यकीय पद्धतींची आणि हे उपचार दीर्घकाळापर्यंत सातत्याने सुरू ठेवण्याची आवश्यकता असते. बुरशीजन्य संसर्गावरील उपचारांमध्ये ‘अँटीफंगल क्रीम’चा (बुरशीनाशक मलमाचा) वापर केल्यास सुधारणा दिसून येऊ शकते.
तुम्हाला सोरायसिस असण्याची शक्यता कधी वाटली पाहिजे?
खालील लक्षणे आढळल्यास तुम्हाला सोरायसिस झालेला असू शकतो:
- हा आजार वारंवार (पुन्हा पुन्हा) उद्भवत असेल.
- तुम्हाला त्वचेवर जाड आणि कोरडे चट्टे दिसून येत असतील.
- हे चट्टे तुमच्या कोपर, गुडघे किंवा डोक्याच्या त्वचेवर (टाळूवर) दिसत असतील.
- तुम्ही डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी अँटीफंगल क्रीम्स वापरून पाहिली असतील, पण तरीही तुम्हाला काहीच फरक पडला नसेल.
बुरशीजन्य संसर्ग असण्याची शक्यता कधी अधिक असते?
खालील संकेतांवरून तुम्हाला बुरशीजन्य संसर्ग झालेला असू शकतो, असे मानले जाते:
- त्वचेवरील चट्ट्यांचा आकार वाढत असेल आणि/किंवा त्या चट्ट्यांचा आकार एखाद्या कड्यासारखा (ring-shaped) दिसत असेल.
- हे चट्टे अशा ठिकाणी आले असतील जिथे ओलावा टिकून राहतो (उदा. तुम्हाला खूप घाम येत असेल) किंवा जिथे घाम साचतो (उदा. दमट हवामानात).
- या चट्ट्यांमध्ये खूप जास्त खाज सुटत असेल.
- कोणत्याही प्रकारच्या अँटीफंगल उत्पादनाचा वापर केल्यामुळे तुमच्या चट्ट्यांमध्ये सुधारणा झाली असेल.
योग्य निदान करून घेणे महत्त्वाचे का आहे?
योग्य निदान होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
जर तुम्ही सोरायसिसवर (Psoriasis) बुरशीनाशक औषधे (antifungal medications) वापरली, तर तुमची प्रकृती सुधारण्याची शक्यता नसते. उलटपक्षी, बुरशीनाशक क्रिम्सऐवजी स्टिरॉइडयुक्त क्रिम्स वापरल्यास, बुरशीजन्य संसर्गाची लक्षणे प्रत्यक्षात अधिकच बिघडू शकतात.
म्हणूनच, जर तुम्हाला तुमच्या आजाराच्या स्थितीबद्दल खात्री नसेल, तर स्वतःच अंदाज लावण्याचा प्रयत्न करण्याऐवजी तुम्ही डॉक्टरांशी संपर्क साधला पाहिजे.
सर्वांसाठी फायदेशीर ठरणार्या मूलभूत सवयी
तुमची शारीरिक स्थिती कोणतीही असली तरीही, काही मूलभूत सवयी नेहमीच उपयुक्त ठरू शकतात:
1. तुमची त्वचा स्वच्छ आणि कोरडी ठेवा.
2. सैलसर आणि हवा खेळती राहील असे कपडे परिधान करा.
3. बाधित भागावर खाजवू नका.
4. त्वचेसाठी सौम्य आणि अनुकूल असलेली उत्पादने वापरा.
5. विशेषतः उन्हाळ्याच्या दिवसांत, स्वच्छतेची (hygiene) योग्य काळजी घेण्याचे लक्षात ठेवा.
निष्कर्ष:
सोरायसिस आणि बुरशीजन्य संसर्ग दिसायला सारखे असले तरी, त्यांची कारणे, उपचार आणि स्वरूप यात खूप फरक असतो. त्यामुळे, तुमच्या लक्षणांवर बारकाईने लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे (उदा. तुमची त्वचा कोरडी आहे की ओलसर, शरीरावर लक्षणे कोठे आहेत आणि उपचारांना किती चांगला प्रतिसाद मिळतो).
जर तुम्हाला काही चिंता वाटत असेल किंवा तुमच्यात असे बदल दिसत असतील ज्यात सुधारणा होत नसेल, तर योग्य निदान मिळवण्यासाठी मदत घेणे महत्त्वाचे आहे. प्रभावी उपचार आणि दीर्घकाळ टिकणारा आराम मिळवण्यासाठी हे निदान अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
तुमची त्वचा तुमच्याशी संवाद साधते, ती तुम्हाला काय सांगत आहे हे ओळखायला शिकल्यास तुम्हाला खूप मदत होईल.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. मला सोरायसिस आहे की बुरशीजन्य संसर्ग आहे हे मी कसे ओळखू शकेन?
तुम्ही त्वचेचा पोत, स्वरूप आणि स्थान यांसारख्या महत्त्वाच्या लक्षणांकडे पाहू शकता. सोरायसिस सामान्यतः कोरडा, जाड आणि खवलेदार असतो, तर बुरशीजन्य संसर्ग अनेकदा लाल, ओलसर असतो आणि गोलाकार दिसू शकतो. तुम्हाला खात्री नसल्यास, त्वचारोग तज्ञाचा सल्ला घेणे उत्तम.
२. सोरायसिस हा बुरशीजन्य संसर्गासारखा संसर्गजन्य आहे का?
नाही, सोरायसिस संसर्गजन्य नाही आणि तो एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे पसरू शकत नाही. तथापि, बुरशीजन्य संसर्ग थेट संपर्कातून, सामायिक केलेल्या वस्तूंमधून किंवा दमट परिस्थितीतून पसरू शकतो.
३. सोरायसिस आणि बुरशीजन्य संसर्ग सारखे का दिसतात?
दोन्ही आजारांमुळे, विशेषतः त्वचेच्या घड्यांसारख्या भागांमध्ये, लालसरपणा, खाज आणि जळजळ होऊ शकते. या समानतेमुळेच अनेकदा या दोन्ही आजारांमध्ये गोंधळ होतो.
४. मी सोरायसिससाठी अँटीफंगल क्रीम वापरू शकतो का?
अँटीफंगल क्रीम्स बुरशीजन्य संसर्गासाठी बनवलेली असतात आणि सामान्यतः सोरायसिसवर काम करत नाहीत. चुकीच्या उपचारांमुळे योग्य उपचारांना विलंब होऊ शकतो, म्हणून अचूक निदान महत्त्वाचे आहे.
५. जर मी बुरशीजन्य संसर्गावर सोरायसिस समजून उपचार केले तर काय होईल?
जर बुरशीजन्य संसर्गावर चुकीच्या पद्धतीने उपचार केले गेले (विशेषतः काही विशिष्ट क्रीम्स वापरून), तर तो पसरू शकतो किंवा अधिक गंभीर होऊ शकतो. म्हणूनच आजाराचे अचूक निदान करणे खूप महत्त्वाचे आहे.
६. सोरायसिस आणि बुरशीजन्य संसर्गामुळे सामान्यतः कोणते भाग प्रभावित होतात?
सोरायसिस: कोपर, गुडघे, टाळू, कंबर
बुरशीजन्य संसर्ग: जांघ, पाय, काख आणि त्वचेच्या घड्या
७. अशा त्वचेच्या समस्यांसाठी मी डॉक्टरांना केव्हा दाखवावे?
खालील परिस्थितींमध्ये तुम्ही डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा:
- तुमच्या प्रकृतीत सुधारणा होत नसल्यास
- त्वचेवरील पुरळ पसरत असल्यास किंवा वेदनादायक बनत असल्यास
- निदानाबाबत (Diagnosis) तुमच्या मनात साशंकता असल्यास
8. सोरायसिस आणि बुरशीजन्य संसर्ग (Fungal infection) हे दोन्ही एकाच वेळी उद्भवू शकतात का?
होय, काही प्रकरणांमध्ये, सोरायसिस असलेल्या व्यक्तीला बुरशीजन्य संसर्ग देखील होऊ शकतो; विशेषतः शरीराच्या ज्या भागांमध्ये ओलावा असतो, अशा ठिकाणी. या दोन्ही स्थितींचे योग्य निदान करण्यासाठी आणि त्यावर उपचार करण्यासाठी डॉक्टर तुम्हाला मदत करू शकतात.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ३९ वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –