प्रस्तावना:
भारतातील शहरांमधील क्षारयुक्त पाणी आणि सोरायसिस: तुमच्या त्वचेची समस्या न सांगता वाढवत आहे का तुमचे नळाचे पाणी? – Hard Water in Indian Cities and Psoriasis: Is Your Tap Water Silently Worsening Your Skin? in marathi – काही वर्षांपूर्वी माझ्याकडे एक रुग्ण उपचारासाठी आला होता. त्याने मला एक अगदी साधा प्रश्न विचारला, “डॉक्टर, मी शहरात आलो की माझा सोरायसिस वाढतो. यामागे पाण्याचा काही संबंध असू शकतो का?” पहिल्यांदा ऐकताना हा प्रश्न थोडा विचित्र वाटू शकतो. पण त्याच्या दैनंदिन सवयींबद्दल मी अधिक विचारले, तेव्हा त्याच्या समस्येची काही कारणे लक्षात येऊ लागली.
तो सांगत होता की, शहरात आल्यानंतर आंघोळ केल्यावर त्याची त्वचा जास्त ताणल्यासारखी वाटते. त्वचा कोरडी पडते, कधी कधी खाज येते आणि सोरायसिसचे चट्टेही अधिक त्रासदायक होतात. त्याने साबण बदलून पाहिले होते. वेगवेगळ्या क्रीम्स वापरल्या होत्या. आहारातही काही बदल केले होते. पण रोजच्या आयुष्यात तो ज्या पाण्याने आंघोळ करत होता, त्याकडे मात्र कुणाचेच लक्ष गेले नव्हते. यातून मला जाणवले की आपण रोजच्या आयुष्यात वापरत असलेल्या एका अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टीकडे आंघोळीच्या पाण्याकडे आपण किती सहज दुर्लक्ष करतो.
भारतातील अनेक शहरांमध्ये क्षारयुक्त पाणी (Hard Water) ही एक सामान्य समस्या आहे. अशा पाण्यात कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमसारखी खनिजे तुलनेने जास्त प्रमाणात असतात. पाण्याचा स्रोत आणि स्थान यानुसार वेगवेगळ्या शहरांमध्ये पाण्याची कठीणता मोठ्या प्रमाणात बदलू शकते. मग प्रश्न असा पडतो
क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिसची समस्या वाढू शकते का? याचे उत्तर समजून घेण्यासाठी थोडे सविस्तर पाहणे गरजेचे आहे. क्षारयुक्त पाणी सोरायसिसचे कारण नाही. केवळ कठीण पाण्याचा वापर केल्यामुळे एखाद्या व्यक्तीला सोरायसिस होत नाही. सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन, रोगप्रतिकारक शक्तीशी संबंधित (immune-mediated) त्वचारोग आहे.
मात्र, क्षारयुक्त पाण्यामुळे त्वचा अधिक कोरडी होऊ शकते आणि त्वचेच्या नैसर्गिक संरक्षणात्मक थराला (skin barrier) त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे आधीपासून असलेल्या सोरायसिसच्या लक्षणांमध्ये अस्वस्थता किंवा चिडचिड वाढू शकते.
क्षारयुक्त पाणी म्हणजे नेमके काय?
क्षारयुक्त पाणी म्हणजे ज्यामध्ये कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियम यांसारख्या खनिजांचे क्षार मोठ्या प्रमाणात विरघळलेले असतात असे पाणी. अनेकांना आपल्या घरातील पाणी क्षारयुक्त आहे हे माहीतही नसते. मात्र काही साध्या गोष्टींवरून त्याचा अंदाज येऊ शकतो. उदाहरणार्थ:
- नळांवर पांढऱ्या रंगाचे थर किंवा डाग दिसणे
- बाथरूमच्या फिटिंग्जवर खनिजांचे डाग जमा होणे
- साबणाला व्यवस्थित फेस न येणे
- आंघोळीनंतर त्वचा खडबडीत किंवा चिकटल्यासारखी वाटणे
- आंघोळीनंतर त्वचा जास्त कोरडी होणे
पाणी दिसायला अगदी सामान्य असते. त्याला वेगळा रंग किंवा वासही नसू शकतो. मात्र त्यामध्ये विरघळलेल्या खनिजांचे प्रमाण जास्त असू शकते. म्हणूनच क्षारयुक्त पाणी ही आपल्या रोजच्या आयुष्यातील अनेकदा न जाणवणारी समस्या असते.
क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिस वाढतो का?
क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिस होतो, असे मानले जात नाही. सोरायसिस हा रोगप्रतिकारक शक्तीच्या असामान्य प्रतिक्रियेशी संबंधित आजार आहे. यामध्ये आनुवंशिकता, पर्यावरणीय घटक आणि इतर अनेक कारणांची भूमिका असू शकते. पण येथे एक महत्त्वाचा फरक समजून घेणे गरजेचे आहे, एखाद्या आजाराचे कारण आणि त्या आजाराची लक्षणे वाढवणारा घटक हे नेहमी एकच असतात असे नाही.
समजा, एखाद्या व्यक्तीला आधीपासून सोरायसिस आहे. अशा वेळी क्षारयुक्त पाण्यामुळे त्वचा अधिक कोरडी किंवा चिडचिडीची होऊ शकते आणि त्यामुळे आधीच संवेदनशील असलेल्या त्वचेला अधिक त्रास जाणवू शकतो.हे समजण्यासाठी आपण त्वचेची तुलना एका संरक्षणात्मक भिंतीशी करू शकतो.
सोरायसिस आणि कोरडेपणामुळे या संरक्षणात्मक थराची कार्यक्षमता कमी होऊ शकते. अशा परिस्थितीत त्वचेच्या संपर्कात येणारे इतर त्रासदायक घटक अधिक परिणाम करू शकतात. म्हणूनच मी माझ्या रुग्णांना “तुमच्या सोरायसिसचे एकमेव कारण तुमचे पाणी आहे” असे कधीही सांगत नाही. त्याऐवजी, त्यांच्या त्वचेवर परिणाम करणाऱ्या सर्व घटकांकडे एकत्रितपणे पाहण्याचा सल्ला देतो.
क्षारयुक्त पाण्यामुळे त्वचा कोरडी का होऊ शकते?
यामागे पाण्यातील खनिजांचा साबण आणि इतर क्लिन्झिंग उत्पादनांशी होणारा परिणाम एक कारण असू शकतो. क्षारयुक्त पाण्यात साबण किंवा इतर क्लिन्झर्सचा वापर केल्यानंतर ते त्वचेवरून पूर्णपणे धुवून काढणे काही वेळा अधिक कठीण होऊ शकते. त्यामुळे काही लोकांना आंघोळीनंतर त्वचा कोरडी, ताणल्यासारखी किंवा चुरचुरणारी वाटू शकते.
ज्यांना त्वचेची कोणतीही समस्या नाही, त्यांच्यासाठीही हा अनुभव त्रासदायक असू शकतो. पण सोरायसिस असलेल्या व्यक्तींची त्वचा आधीपासूनच कोरडी, संवेदनशील आणि चिडचिडीची असू शकते. त्यामुळे असा अतिरिक्त त्रास त्यांना अधिक जाणवू शकतो.
तुमच्या आंघोळीच्या सवयींचाही तितकाच महत्त्वाचा वाटा आहे
याचा अर्थ असा नाही की सोरायसिस असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला कठीण पाण्यामुळे सारखाच त्रास होईल. पाण्याच्या गुणवत्तेबद्दल तक्रार करणारे अनेक रुग्ण माझ्याकडे येतात. पण त्यांच्या दैनंदिन आंघोळीच्या सवयी समजून घेतल्यानंतर असे लक्षात येते की समस्येमागे इतरही अनेक कारणे असू शकतात. उदाहरणार्थ, काही लोक:
- खूप गरम पाण्याने आंघोळ करतात
- बराच वेळ शॉवरखाली उभे राहतात
- खूप स्ट्रॉंग किंवा कडक साबण वापरतात
- सोरायसिसच्या चट्ट्यांवर जोरात घासतात
- खाज आली की त्वचा सतत खाजवतात
या सर्व गोष्टींमुळे त्वचा अधिक कोरडी होऊ शकते आणि चिडचिड वाढू शकते. म्हणून केवळ पाण्यालाच दोष देण्याआधी आपल्या आंघोळीच्या सवयींकडेही एकदा पाहणे योग्य ठरते. उदाहरणार्थ, खूप गरम पाण्याऐवजी कोमट पाणी वापरणे किंवा कडक साबण टाळणे यासारखा छोटासा बदलही त्वचेचा त्रास कमी करण्यास मदत करू शकतो.
क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिसचा फ्लेअर-अप कितपत होऊ शकतो?
याबाबत संशोधन काय सांगते, हे स्पष्टपणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. क्षारयुक्त पाणी आणि सोरायसिसचे फ्लेअर-अप यांच्यात थेट आणि निश्चित संबंध असल्याचे सध्या ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत. मात्र त्वचेची कोरडेपणा किंवा चिडचिड वाढवणारा कोणताही घटक आधीपासून असलेल्या सोरायसिसच्या लक्षणांना अधिक त्रासदायक बनवू शकतो. सोरायसिस वाढण्यामागे अनेक संभाव्य कारणे किंवा ट्रिगर्स असू शकतात, जसे की:
- ताणतणाव
- त्वचेला झालेली इजा किंवा सतत खाजवणे
- काही प्रकारचे संसर्ग
- पुरेशी झोप न मिळणे
- काही औषधे
- धूम्रपान
- मद्यपान
- ऋतुमानातील बदल
- प्रत्येक व्यक्तीचे वैयक्तिक ट्रिगर्स
म्हणून तुम्ही क्षारयुक्त पाणी असलेल्या ठिकाणी राहायला गेलात आणि त्यानंतर सोरायसिस वाढल्याचे जाणवले, तरी त्याचे कारण फक्त पाणीच आहे असे लगेच गृहीत धरू नका. त्या काळात तुमच्या जीवनशैलीत झालेले बदल, ताणतणाव, वातावरणातील बदल आणि इतर अनेक घटक त्यामागे असू शकतात.
वॉटर सॉफ्टनर बसवावा का?
हा प्रश्न मला अनेक रुग्ण विचारतात. सोरायसिस असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने वॉटर सॉफ्टनर बसवावाच, असा कोणताही ठराविक नियम नाही. मात्र जर तुमच्या घरातील पाणी क्षारयुक्त असेल आणि आंघोळीनंतर त्वचा सतत कोरडी किंवा चिडचिडीची होत असेल, तर पाण्याची गुणवत्ता सुधारण्याचा पर्याय विचारात घेता येऊ शकतो. पण त्यासाठी लगेच मोठा खर्च करण्याची गरज आहेच असे नाही.
माझ्या मते, सर्वप्रथम साध्या आणि प्रभावी त्वचेची काळजी घेण्याच्या सवयींकडे लक्ष देणे अधिक महत्त्वाचे आहे. सुरुवात या गोष्टींपासून करा:
- कोमट पाण्याने आंघोळ करा.
- खूप वेळ शॉवरखाली राहू नका.
- सौम्य साबण किंवा क्लिन्झर वापरा.
- सोरायसिस झालेल्या त्वचेला जोरात घासू नका किंवा खाजवू नका.
- आंघोळीनंतर लगेच मॉइश्चरायझर लावा.
- त्वचेची चिडचिड कायम राहिल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
पाण्याला दोष देण्यापेक्षा मॉइश्चरायझिंगला प्राधान्य द्या
सोरायसिसची प्रवृत्ती असलेली त्वचा अनेकदा कोरडी असते आणि त्वचेचा नैसर्गिक संरक्षणात्मक थर टिकवून ठेवणे तुलनेने कठीण होऊ शकते. म्हणूनच नियमित मॉइश्चरायझिंग हा रोजच्या त्वचेच्या काळजीचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. आंघोळ झाल्यानंतर टॉवेलने त्वचा जोरात घासण्याऐवजी हलक्या हाताने थोपटून कोरडी करा. त्यानंतर त्वचा पूर्णपणे कोरडी होण्याआधी, किंचित ओलसर असतानाच चांगला मॉइश्चरायझर लावा. यामुळे त्वचेतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास आणि कोरडेपणा व अस्वस्थता कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
माझ्या अनेक रुग्णांचा अनुभव असा असतो की ते योग्य वॉटर फिल्टर शोधण्यासाठी खूप वेळ आणि पैसा खर्च करतात, पण त्वचेला नियमित मॉइश्चरायझ करण्यासारख्या साध्या सवयींकडे दुर्लक्ष करतात.
सोरायसिस वाढत असल्याचे जाणवत असेल तर काय करावे?
तुमचा सोरायसिस हळूहळू वाढत असल्याचे जाणवत असेल, तर लगेच त्यासाठी क्षारयुक्त पाण्यालाच जबाबदार धरू नका. स्वतःला काही प्रश्न विचारा:
- अलीकडे माझ्यावर खूप ताणतणाव आहे का?
- मला पुरेशी झोप मिळत आहे का?
- त्वचेला इजा झाली आहे किंवा मी त्वचा जास्त खाजवत आहे का?
- मी माझ्या उपचारांमध्ये किंवा त्वचेची उत्पादने वापरण्याच्या पद्धतीत काही बदल केला आहे का?
- अलीकडे मला कोणता संसर्ग झाला आहे का?
- हवामान किंवा ऋतूमध्ये बदल झाला आहे का?
- माझ्या जीवनशैलीत काही बदल झाला आहे का?
- माझ्या डॉक्टरांनी सांगितलेले उपचार मी नियमितपणे घेत आहे का?
या प्रश्नांची उत्तरे शोधल्यास सोरायसिस वाढण्यामागील इतर कारणे समजण्यास मदत होऊ शकते.
डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
योग्य त्वचेची काळजी घेतल्यानंतरही त्वचेवर कोरडे, खाज येणारे, दुखणारे किंवा लालसर-चिडचिडे भाग कायम राहत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. खालीलपैकी काही लक्षणे दिसत असल्यासही वैद्यकीय तपासणी करून घेणे योग्य आहे:
- सोरायसिसचे भाग वाढत आहेत किंवा अधिक गंभीर होत आहेत
- शरीरावर नवीन चट्टे दिसू लागले आहेत
- त्वचेवर भेगा किंवा जखमा झाल्या आहेत
- नखांमध्ये बदल जाणवत आहेत
- सांधे नेहमीप्रमाणे हलवताना त्रास होत आहे
- लक्षणांमुळे झोपेमध्ये अडथळा येत आहे
- सध्या सुरू असलेला उपचार अपेक्षित परिणाम देत नाही
आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, शरीरावरील प्रत्येक खाजणारा किंवा कोरडा भाग म्हणजे सोरायसिस असे नाही. काही इतर त्वचारोगांची लक्षणेही सोरायसिससारखी दिसू शकतात. त्यामुळे योग्य निदान होणे महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
तुमच्या नळाच्या पाण्यामुळे सोरायसिस होतो का? – नाही. कठीण पाणी हे सोरायसिसचे कारण नाही. मात्र, आधीपासून कोरडी किंवा संवेदनशील त्वचा असलेल्या व्यक्तींमध्ये कठीण पाण्यामुळे त्वचेची कोरडेपणा किंवा चिडचिड वाढू शकते आणि त्यामुळे लक्षणांचा त्रास अधिक जाणवू शकतो. म्हणूनच पाण्याबद्दल अनावश्यक भीती बाळगण्यापेक्षा त्वचेची योग्य काळजी घेण्यावर लक्ष केंद्रित करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
कोमट पाण्याने आंघोळ करा, कडक साबण आणि त्वचा जोरात घासणे टाळा आणि त्वचा नियमितपणे मॉइश्चराइज करून निरोगी व संरक्षित ठेवा.
तुम्ही क्षारयुक्त पाणी असलेल्या भागात राहत असाल आणि आंघोळीनंतर त्वचा सतत कोरडी किंवा चिडचिडीची होत असेल, तर तुमच्या डॉक्टरांशी याबद्दल चर्चा करा. तुमच्या परिस्थितीत पाण्याची गुणवत्ता सुधारल्याने काही फायदा होऊ शकतो का, हे डॉक्टर योग्य प्रकारे सांगू शकतात. शेवटी, सोरायसिसवर नियंत्रण मिळवणे हे क्वचितच एखाद्या एका गोष्टीत बदल केल्याने शक्य होते.
उद्देश तुमच्या नळाच्या पाण्याची भीती बाळगणे हा नाही. उद्देश आहे तुमच्या त्वचेची गरज समजून घेणे, तिची योग्य काळजी घेणे आणि सोरायसिसला कारणीभूत ठरणाऱ्या किंवा त्याची लक्षणे वाढवणाऱ्या घटकांकडे योग्य पद्धतीने लक्ष देणे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न:
1. क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिस होतो का?
नाही. क्षारयुक्त पाणी हे सोरायसिसचे कारण मानले जात नाही. मात्र, काही लोकांमध्ये क्षारयुक्त पाण्यामुळे त्वचा अधिक कोरडी किंवा चिडचिडीची होऊ शकते. त्यामुळे आधीपासून असलेल्या सोरायसिसचा त्रास अधिक जाणवू शकतो.
2. माझ्या घरचे पाणी क्षारयुक्त आहे हे कसे ओळखावे?
नळांवर पांढरे थर किंवा डाग दिसणे, बाथरूमच्या फिटिंग्जवर खनिजांचे डाग जमा होणे, साबणाला कमी फेस येणे आणि आंघोळीनंतर त्वचा कोरडी किंवा खडबडीत वाटणे ही काही सामान्य चिन्हे आहेत.
3. सोरायसिस असल्यास क्षारयुक्त पाण्याने आंघोळ करणे टाळावे का?
प्रत्येक व्यक्तीने क्षारयुक्त पाण्याने आंघोळ करणे पूर्णपणे बंद करावे असा नियम नाही. मात्र, त्वचा कोरडी किंवा चिडचिडीची होत असेल तर कोमट पाणी वापरणे, आंघोळीचा वेळ कमी ठेवणे, सौम्य क्लिन्झर वापरणे आणि आंघोळीनंतर लगेच मॉइश्चरायझर लावणे उपयोगी ठरू शकते.
4. सोरायसिससाठी वॉटर सॉफ्टनर बसवणे आवश्यक आहे का?
नाही, सोरायसिस असलेल्या प्रत्येक व्यक्तीने वॉटर सॉफ्टनर बसवावाच असे नाही. जर तुमच्या घरातील पाण्यामुळे त्वचा सतत कोरडी किंवा चिडचिडीची होत असेल, तर पाण्याची गुणवत्ता सुधारण्याचा पर्याय डॉक्टरांशी चर्चा करून विचारात घेता येतो.
5. क्षारयुक्त पाण्यामुळे सोरायसिसचा फ्लेअर-अप होतो का?
क्षारयुक्त पाणी आणि सोरायसिसचा फ्लेअर-अप यांच्यात थेट आणि निश्चित संबंध असल्याचे सध्या ठोस पुरावे नाहीत. मात्र, त्वचेचा कोरडेपणा किंवा चिडचिड वाढल्यामुळे काही लोकांना सोरायसिसची लक्षणे अधिक त्रासदायक वाटू शकतात. सोरायसिस वाढण्यामागे ताण, त्वचेला झालेली इजा, संसर्ग, झोपेचा अभाव, काही औषधे आणि इतर वैयक्तिक ट्रिगर्सही असू शकतात.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –