प्रस्तावना:
ताणामुळे सोरायसिस वाढू शकतो का? – Can stress really trigger psoriasis? in marathi – सोरायसिस असलेल्या काही लोकांना ताण वाढल्यानंतर त्वचेवरील त्रासही वाढल्याचे जाणवते. त्यामुळे अनेकांच्या मनात एक प्रश्न येतो: ताणामुळे सोरायसिस होतो का? याचे उत्तर थोडे गुंतागुंतीचे आहे.
सोरायसिस होण्यामागे फक्त एकच कारण नसते. शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा, कुटुंबातून येणारी आजाराची प्रवृत्ती आणि आजूबाजूच्या वातावरणातील काही गोष्टी यांचा त्यात सहभाग असू शकतो. ताण हा काही लोकांमध्ये सोरायसिस वाढवणारा एक घटक असू शकतो. पण याचा अर्थ असा नाही की सोरायसिस तुमच्यामुळे किंवा तुमच्या ताणामुळे च झाला आहे.
ताणामुळे सोरायसिसची लक्षणे वाढू शकतात का?
हो, काही लोकांमध्ये ताणामुळे सोरायसिसची लक्षणे वाढू शकतात. पण प्रत्येक व्यक्तीची परिस्थिती सारखी नसते. एखाद्या व्यक्तीला ताणच्या काळात त्वचेवर जास्त लाल चट्टे किंवा खाज जाणवू शकते, तर दुसऱ्या व्यक्तीला तसा काही फरक जाणवणार नाही. म्हणून ताण हा सोरायसिस वाढवणारा एक संभाव्य ट्रिगर मानला जातो. मात्र, तो प्रत्येक व्यक्तीसाठी कारण असेलच असे नाही.
संशोधनामध्ये ताण आणि सोरायसिस यांच्यात संबंध दिसून आला आहे. मात्र, हा संबंध नेमका शरीरात कसा काम करतो, याबद्दल अजूनही अभ्यास सुरू आहे. स्वतःला दोष देऊ नका. सोरायसिस वाढला की काही लोकांना वाटते, “मी जास्त ताण घेतला म्हणून हे झाले.” असे स्वतःला दोष देणे योग्य नाही.
सोरायसिस हा फक्त ताणामुळे होणारा आजार नाही. शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा, कुटुंबातून येणारी प्रवृत्ती आणि वातावरणातील वेगवेगळ्या गोष्टी यामध्ये भूमिका बजावू शकतात. सोरायसिस वाढवणाऱ्या काही गोष्टी अशा असू शकतात:
- कुटुंबात सोरायसिस असण्याची प्रवृत्ती
- शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा जास्त सक्रिय होणे
- हवामानातील बदल
- काही प्रकारचे इन्फेक्शन
- त्वचेला झालेली इजा
- काही औषधे
- धूम्रपान
- जास्त प्रमाणात दारू पिणे
- जीवनशैलीतील काही सवयी
- ताण
म्हणून सोरायसिस वाढला तर त्यामागे फक्त ताण आहे असे लगेच समजू नका.
ताण असताना शरीरात काय होते?
जेव्हा आपण ताणमध्ये असतो, तेव्हा शरीरात अनेक बदल होतात. शरीर काही हार्मोन्स तयार करते. मेंदू आणि शरीरातील संदेश पोहोचवणारी यंत्रणा अधिक सक्रिय होते आणि शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणाही त्यावर प्रतिक्रिया देऊ शकते. जर ताण बराच काळ राहिला, तर शरीरातील सूज आणि इतर प्रक्रियांवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. ताण आणि सोरायसिस यांच्यातील हा संबंध नेमका कसा काम करतो, यावर अजून संशोधन सुरू आहे. सोरायसिसमुळेही ताण वाढू शकतो. हे नाते फक्त एका दिशेने नसते. ताणामुळे काही लोकांमध्ये सोरायसिस वाढू शकतो. पण दुसरीकडे, सोरायसिस असल्यामुळेही ताण वाढू शकतो.
त्वचेवर लाल चट्टे, खवले किंवा इतर लक्षणे दिसत असतील तर त्याबद्दल चिंता वाटू शकते. विशेषतः चेहरा, हात किंवा शरीराच्या इतर दिसणाऱ्या भागांवर सोरायसिस असेल तर काही लोकांना लोकांसमोर जाण्याबद्दलही अस्वस्थ वाटू शकते. त्यामुळे झोप खराब होऊ शकते, मनावर ताण येऊ शकतो आणि ताण वाढू शकतो. यानंतर वाढलेल्या ताणामुळे काही लोकांमध्ये सोरायसिसची लक्षणे पुन्हा वाढू शकतात. अशा प्रकारे एक चक्र तयार होऊ शकते: सोरायसिस → ताण → लक्षणे वाढणे → पुन्हा ताण
ताण आणि शरीरातील सूज यांचा संबंध – ताणाच्या वेळी शरीराची संदेश पोहोचवणारी यंत्रणा, हार्मोन्स आणि शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा एकत्रितपणे काम करतात. संशोधक या बदलांचा शरीरातील सूज आणि सोरायसिसच्या लक्षणांशी काय संबंध आहे, याचा अभ्यास करत आहेत. याचा अर्थ असा नाही की ताण झाला की प्रत्येक वेळी सोरायसिस वाढेल. प्रत्येक व्यक्तीची प्रतिक्रिया वेगळी असू शकते.
ताणाचे चक्र कसे तयार होते?
National Psoriasis Foundation च्या माहितीनुसार, ताण काही लोकांमध्ये सोरायसिस वाढवणारा घटक असू शकतो. त्याच वेळी सोरायसिससोबत जगताना येणारा त्रासही ताण वाढवू शकतो. झोप नीट न होणे, मनावर ताण असणे, रोजच्या कामात बदल होणे किंवा ताण वाढणे यामुळे काही लोकांना सोरायसिसच्या लक्षणांमध्ये बदल जाणवू शकतो. अशा वेळी तुमचा ताण, झोप आणि त्वचेवरील लक्षणे याबद्दल डॉक्टरांशी बोलणे उपयोगी ठरू शकते.
ताणाशिवाय सोरायसिस वाढण्याची इतर कारणे
सोरायसिस वाढण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. ताण हा त्यापैकी फक्त एक घटक आहे. इतर काही संभाव्य कारणे:
- इन्फेक्शन
- त्वचेला झालेली इजा किंवा ओरखडा
- काही औषधे
- धूम्रपान
- जास्त दारू पिणे
- हवामानातील बदल
- आजूबाजूच्या वातावरणातील काही गोष्टी
- झोपेतील बदल
- जीवनशैलीतील बदल
म्हणून सोरायसिस वाढला की फक्त “ताणामुळे झाले” असे समजणे योग्य नाही.
तुमचा सोरायसिस कधी वाढतो हे कसे समजेल?
तुमच्या त्वचेवर सोरायसिसची लक्षणे कधी वाढतात हे समजून घेण्यासाठी एक साधी नोंद ठेवू शकता. उदाहरणार्थ, खालील गोष्टी लिहून ठेवा:
- तारीख
- त्या दिवशी ताण किती होता
- किती तास झोप झाली
- काही इन्फेक्शन किंवा आजार झाला का
- त्वचेला काही इजा झाली का
- कोणती नवीन औषधे सुरू केली का
- हवामानात काही मोठा बदल झाला का
- त्या दिवशी त्वचेची स्थिती कशी होती
अशा नोंदींमधून काही pattern दिसू शकतात. पण एखादी गोष्ट दोन वेळा एकत्र घडली म्हणून एकामुळे दुसरी गोष्ट झाली असे सिद्ध होत नाही. तरीही अशा नोंदी डॉक्टरांशी बोलताना उपयोगी पडू शकतात. ताण नेहमी मोठ्या कारणामुळेच येत नाही. ताण म्हणजे फक्त मोठी समस्या किंवा एखादी मोठी घटना नाही.
दररोजच्या छोट्या छोट्या गोष्टींचाही एकत्रित परिणाम होऊ शकतो. उदाहरणार्थ:
- कामाचा ताण
- अभ्यासाचा ताण
- पैशांची चिंता
- घरातील समस्या
- नीट झोप न लागणे
- सततची धावपळ
- स्वतःच्या सोरायसिसबद्दलची चिंता
या सगळ्या गोष्टी एकत्र आल्यावर मनावरचा ताण वाढू शकतो. त्यामुळे “मला काही मोठा ताण नाही” असे वाटत असले तरी रोजच्या जीवनातील अनेक छोट्या गोष्टींचा एकत्र परिणाम होऊ शकतो.
ताण कमी केल्याने सोरायसिस कमी होईल का?
जर ताण तुमच्यासाठी सोरायसिस वाढवणारा घटक असेल, तर ताण कमी करण्याचा प्रयत्न उपयोगी ठरू शकतो. पण याचा अर्थ असा नाही की ताण कमी केला की सोरायसिस पूर्णपणे निघून जाईल. American Academy of Dermatology कडून रिलॅक्सेशन, योग, मेडिटेशन आणि support groups यांसारख्या गोष्टींचा उल्लेख केला जातो.
मात्र, ताण कमी केल्याने प्रत्येक व्यक्तीचा सोरायसिस नक्कीच कमी होईल, असे सांगण्यासाठी पुरेसे ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत. म्हणून योग्य अपेक्षा अशी असावी की आपण ताण कमी करण्याचा आणि स्वतःची काळजी घेण्याचा प्रयत्न करतो. सोरायसिस फक्त ताणामुळे आहे असे समजून त्यावरचे medical treatment थांबवणे योग्य नाही.
ताण कमी करण्यासाठी काही सोप्या गोष्टी
तुम्ही रोजच्या जीवनात काही छोट्या गोष्टी करून पाहू शकता:
- काही मिनिटे हळूहळू आणि खोल श्वास घ्या.
- रोज थोडे चालणे किंवा हलका व्यायाम करा.
- झोपण्याची आणि उठण्याची वेळ शक्यतो ठरलेली ठेवा.
- कामाच्या मध्ये छोटे breaks घ्या.
- मनातला ताण विश्वासू व्यक्तीशी बोला.
- सततचा ताण दुर्लक्षित करू नका.
- सोरायसिसची लक्षणे वाढत असतील तर त्याकडेही दुर्लक्ष करू नका.
या गोष्टी सोरायसिसचा medical treatment नाहीत. पण त्या रोजचा ताण आणि त्याचा तुमच्या जीवनावर होणारा परिणाम कमी करण्यास मदत करू शकतात.
ताण कमी करूनही सोरायसिस वाढत असेल तर?
तुम्ही ताण कमी करण्याचा प्रयत्न करत असूनही सोरायसिस वाढत असेल, तर त्यामागे दुसरे कारण असू शकते. अशा वेळी डॉक्टर खालील गोष्टी पाहू शकतात:
- सोरायसिसचा प्रकार
- शरीराच्या कोणत्या भागावर परिणाम झाला आहे
- सोरायसिस किती वाढला आहे
- सध्या कोणते treatment सुरू आहे
- औषधांमध्ये अलीकडे काही बदल झाला आहे का
- इन्फेक्शन आहे का
- त्वचेला काही इजा झाली आहे का
- जीवनशैलीमध्ये काही बदल झाला आहे का
- इतर कोणती आरोग्याची समस्या आहे का
म्हणून सोरायसिस वाढत असेल तर स्वतःहून कारण ठरवण्यापेक्षा डॉक्टरांशी चर्चा करणे चांगले. सांध्यांमध्ये त्रास होत असेल तर लक्ष द्या. सोरायसिस असलेल्या काही लोकांमध्ये सांध्यांशी संबंधित समस्या देखील होऊ शकतात.
नवीन सांधेदुखी, सांधे सुजणे किंवा सकाळी उठल्यानंतर बराच वेळ सांधे कडक वाटणे अशी लक्षणे जाणवत असतील, तर डॉक्टरांना त्याबद्दल सांगा. ही लक्षणे दुर्लक्षित न करता योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
ताणामुळे काही लोकांमध्ये सोरायसिसची लक्षणे वाढू शकतात. पण सोरायसिसचे हे एकमेव कारण नाही. सोरायसिसमागे शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा, कुटुंबातून येणारी प्रवृत्ती आणि वातावरणातील वेगवेगळ्या गोष्टींचा सहभाग असू शकतो. म्हणून प्रत्येक वेळी सोरायसिस वाढला की त्याला फक्त ताण जबाबदार आहे असे समजू नका.
संशोधनामध्ये ताण आणि सोरायसिस यांच्यात संबंध दिसतो, पण हा संबंध प्रत्येक व्यक्तीमध्ये सारखा नसतो आणि नेमका कसा काम करतो यावर अजून अभ्यास सुरू आहे. सगळ्यात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःला दोष देऊ नका.
तुमचा ताण, झोप, रोजच्या सवयी आणि त्वचेवरील बदल याकडे लक्ष द्या. काही pattern दिसत असेल तर डॉक्टरांशी बोला आणि तुमचे treatment नियमितपणे सुरू ठेवा. कधी कधी त्वचेवर दिसणारा बदल हा शरीराकडून मिळणारा एक संकेत असू शकतो की आपल्या आरोग्याकडे थोडे अधिक लक्ष देण्याची गरज आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न:
1. ताणामुळे सोरायसिस होतो का?
ताणामुळे थेट सोरायसिस होतो असे म्हणता येत नाही. मात्र, काही लोकांमध्ये ताण हा सोरायसिसची लक्षणे वाढवणारा trigger असू शकतो. सोरायसिसमागे शरीराची आजारांशी लढणारी यंत्रणा, कुटुंबातून येणारी प्रवृत्ती आणि इतर अनेक कारणे असू शकतात.
2. ताण कमी केल्याने सोरायसिस कमी होतो का?
जर ताण तुमच्यासाठी trigger असेल, तर ताण कमी केल्याने काही फायदा होऊ शकतो. मात्र, ताण कमी केल्याने सोरायसिस पूर्णपणे निघून जाईल याची खात्री नाही. ताण कमी करण्यासोबत डॉक्टरांनी सांगितलेले treatment सुरू ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
3. सोरायसिस वाढण्यामागे ताणाशिवाय आणखी कोणती कारणे असू शकतात?
सोरायसिस वाढण्यामागे इन्फेक्शन, त्वचेला झालेली इजा, काही औषधे, धूम्रपान, जास्त दारू, हवामानातील बदल आणि जीवनशैलीतील काही बदल यांसारखी कारणे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक flare-up फक्त ताणामुळे झाला असे समजू नये.
4. माझा सोरायसिस कशामुळे वाढतो हे कसे समजेल?
तुम्ही एक साधी नोंद ठेवू शकता. त्यात ताणची पातळी, झोप, त्वचेची स्थिती, इन्फेक्शन, त्वचेला झालेली इजा, औषधांमधील बदल आणि इतर महत्त्वाच्या गोष्टी लिहा. यामुळे काही pattern लक्षात येऊ शकतात आणि डॉक्टरांशी चर्चा करताना त्याचा उपयोग होऊ शकतो.
5. सोरायसिससोबत सांध्यांमध्ये दुखत असेल तर डॉक्टरांना सांगावे का?
हो. नवीन सांधेदुखी, सांधे सुजणे किंवा सकाळी उठल्यानंतर बराच वेळ सांधे कडक वाटणे अशी लक्षणे असतील तर डॉक्टरांना त्याबद्दल सांगणे महत्त्वाचे आहे.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –