प्रस्तावना:
तीव्र सोरायसिससाठी ‘बायोलॉजिक’ औषधे विरुद्ध होमिओपॅथी – Biologic drugs vs. Homoeopathy for severe psoriasis in marathi – अनेक वर्षांपासून सोरायसिसने त्रस्त असलेल्या रुग्णांकडून मला वारंवार एक प्रश्न विचारला जातो: “मी ‘बायोलॉजिक’ इंजेक्शन्स घ्यावीत की होमिओपॅथीचा प्रयत्न करावा?” रुग्णांनी हा प्रश्न विचारणे स्वाभाविकच आहे.
जेव्हा रुग्ण हा प्रश्न विचारण्यासाठी येतात, तोपर्यंत त्यांनी बहुधा उपचारांच्या अनेक पद्धतींचा आधीच अवलंब केलेला असतो. यामध्ये क्रीम आणि मलम लावणे, गोळ्यांसारखी औषधे घेणे, औषधी शॅम्पू वापरणे, फोटोथेरपी घेणे, खाण्यापिण्याच्या सवयी आणि आहारात बदल करणे किंवा विविध नैसर्गिक उपाय करून पाहणे यांचा समावेश असू शकतो. काही प्रकरणांमध्ये, कशाचाही उपयोग होत नाही.
त्यानंतर, रुग्णांना इंटरनेटवर ‘बायोलॉजिक’ औषधांबद्दलचे व्हिडिओ आणि फोटो तसेच त्याद्वारे मिळणारे आश्चर्यकारक परिणाम (उपचारापूर्वी आणि नंतरची स्थिती) दिसू लागतात. यामुळे, ‘बायोलॉजिक’ इंजेक्शन्स आपल्यासाठी उपयुक्त ठरतील का, याचा ते विचार करू लागतात.
त्याच वेळी, रुग्णांना होमिओपॅथी आणि तिच्या मूलभूत व सर्वांगीण (holistic) दृष्टिकोनाबद्दल माहिती मिळते. मग त्यांना प्रश्न पडतो की, ‘बायोलॉजिक’ इंजेक्शन्सऐवजी या उपचारपद्धतीची निवड करावी का.
मग नक्की कशाची निवड करावी?
वस्तुस्थिती अशी आहे की, ‘बायोलॉजिक’ औषधे आणि होमिओपॅथी या अत्यंत भिन्न उपचारपद्धती आहेत आणि त्यांना मिळणारा वैज्ञानिक आधारही खूप वेगळा आहे. त्यामुळे, तीव्र सोरायसिस म्हणजे काय, ‘बायोलॉजिक’ औषधोपचार काय आहेत, होमिओपॅथीमध्ये कशाचा समावेश होतो आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे प्रत्येक पद्धतीला कोणता पुरावा (evidence) आधार देतो, हे जाणून घेणे गरजेचे आहे.
तीव्र सोरायसिस म्हणजे काय?
मी माझ्या रुग्णांना अनेकदा सांगतो की, तीव्र सोरायसिस ही केवळ त्वचेची समस्या नाही, तर त्याहून अधिक काहीतरी आहे. सोरायसिसच्या तीव्र प्रकारांमध्ये त्वचेचा मोठा भाग बाधित होऊ शकतो, ज्याचा व्यक्तीच्या जीवनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. याची लक्षणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- सोरायसिसमुळे त्वचेचा खूप मोठा भाग बाधित होणे.
- जाड आणि न जाणारे (persistent) चट्टे किंवा व्रण.
- तीव्र खाज सुटणे.
- त्वचेला भेगा पडणे.
- डोक्याच्या त्वचेवर (scalp) परिणाम होणे.
- नखांमध्ये बदल होणे.
- सांधेदुखी.
- झोपेच्या समस्या.
- भावनिक समस्या.
काही रुग्णांच्या बाबतीत, सोरायसिसचा परिणाम केवळ त्वचेपुरता मर्यादित राहत नाही. त्यांना लोकांमध्ये वावरताना संकोच वाटू शकतो, ते भेटीगाठी रद्द करू शकतात, कामाच्या ठिकाणी अडचणींचा सामना करू शकतात आणि आपल्या दिसण्यामुळे त्यांना लाजिरवाणे वाटू शकते. जेव्हा हा आजार रुग्णांची झोप, नातेसंबंध, करिअर आणि मानसिक स्थिती यांवर परिणाम करू लागतो, तेव्हा ती समस्या गंभीर बनते आणि त्यावर उपचार करणे आवश्यक ठरते.
‘बायोलॉजिक’ औषधे म्हणजे काय?
‘बायोलॉजिक्स’ (Biologics) हा उपचारांचा एक आधुनिक प्रकार आहे जो सोरायसिसच्या (psoriasis) संदर्भात त्वचेच्या रोगप्रतिकारक प्रतिसादासाठी महत्त्वपूर्ण असलेल्या विशिष्ट पेशी-मार्गांना (cellular pathways) लक्ष्य करतो. पारंपारिक औषधोपचारांपेक्षा बायोलॉजिक्सची कार्यपद्धती वेगळी असते, कारण ती विशेषतः सोरायसिसला चालना देणाऱ्या पेशी-मार्गांवरच प्रहार करतात.
मध्यम ते तीव्र स्वरूपाच्या सोरायसिससाठी योग्यरित्या निवडलेल्या रुग्णांना बायोलॉजिक्समुळे त्वचेच्या लक्षणांपासून मोठा दिलासा मिळू शकतो आणि त्यांचे जीवनमान सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
तरीही, केवळ इंटरनेटवर माहिती मिळाली म्हणून हा उपचार सुरू करता येत नाही. कोणतेही बायोलॉजिक औषध वापरण्यापूर्वी, त्वचाविकार तज्ज्ञाला (dermatologist) खालील बाबींचे मूल्यांकन करावे लागते:
- आजाराची तीव्रता
- यापूर्वी घेतलेले उपचार
- व्यक्तीचा वैद्यकीय इतिहास
- इतर आरोग्य समस्या
- संसर्ग (Infection)
- विशिष्ट औषधाची उपयुक्तता
- उपचारांची उद्दिष्टे
या उपचारादरम्यान डॉक्टरांकडून रुग्णावर योग्य देखरेख ठेवणे आवश्यक असते.
होमियोपॅथी म्हणजे काय?
होमियोपॅथी ही आजार बरे करण्याची एक वेगळी प्रक्रिया आहे. होमियोपॅथीमध्ये रुग्णाकडे एक ‘संपूर्ण व्यक्ती’ म्हणून पाहिले जाते आणि विविध घटकांचा विचार केला जातो, जसे की:
- वैद्यकीय इतिहास
- भावना
- तणाव
- झोपेची पद्धत
- जीवनशैली
- पचनशक्ती
- कौटुंबिक इतिहास
- आजारास कारणीभूत ठरलेल्या घटना
- आजाराच्या वाढीचा वेग.
या पद्धतीचा मुख्य उद्देश केवळ सोरायसिसची दृश्य लक्षणे विचारात घेण्याऐवजी त्या व्यक्तीला समजून घेणे हा असतो. हा एक वैयक्तिकृत (personalised) दृष्टिकोन आहे, त्यामुळे ज्यांना आपल्या आजाराच्या व्यवस्थापनासाठी एका सर्वांगीण (holistic) पद्धतीची गरज आहे, त्यांच्यासाठी ही पद्धत आकर्षक ठरते.
होमियोपॅथी विरुद्ध बायोलॉजिक्स: तुलना करणे इतके कठीण का आहे?
रुग्ण अनेकदा माझ्याकडे येऊन विचारतात: “कोणता उपचार अधिक चांगला आहे?” परंतु बायोलॉजिक उपचार आणि होमियोपॅथी हे एकाच उपचाराचे दोन पर्याय नाहीत. हे दोन्ही उपचार पूर्णपणे भिन्न तत्त्वांवर आधारित आहेत.
बायोलॉजिक उपचार हे सोरायसिसमध्ये सहभागी असलेल्या विशिष्ट रोगप्रतिकारक यंत्रणेवर केंद्रित असतात आणि या उपचारांच्या समर्थनार्थ भरपूर वैद्यकीय माहिती (clinical data) उपलब्ध आहे.
होमियोपॅथीचा दृष्टिकोन वैयक्तिक असतो, परंतु बायोलॉजिक उपचारांच्या तुलनेत सोरायसिसवरील उपचारांमध्ये होमियोपॅथीच्या परिणामकारकतेचे समर्थन करणारे कोणतेही ठोस पुरावे नाहीत.
त्यामुळे, या दोन उपचारांपैकी एकाची निवड करताना केवळ जाहिराती, लोकांचे अनुभव (anecdotes) आणि छायाचित्रे यांवर अवलंबून राहणे योग्य नाही. वैज्ञानिक पुरावे महत्त्वाचे असतात, कारण एखाद्या नाट्यमय वृत्तांतावरून तुम्हाला एका रुग्णासोबत काय घडले हे समजू शकेल, परंतु तोच उपचार तुमच्यासाठी सुरक्षित आणि प्रभावी ठरेल की नाही, हे त्यावरून समजू शकत नाही.
सोरायसिसचे कोणतेही दोन रुग्ण सारखे नसणे ही बाब महत्त्वाची का आहे?
त्वचारोगांच्या उपचारांमधील माझ्या ४० वर्षांच्या प्रॅक्टिसमध्ये मला एक गोष्ट स्पष्टपणे समजली आहे: सोरायसिसने ग्रस्त असलेले कोणतेही दोन रुग्ण सारखे नसतात. दोन व्यक्तींच्या त्वचेवरील चट्टे (plaques) दिसायला सारखे असू शकतात, परंतु त्यांना जाणवणारे अनुभव पूर्णपणे वेगळे असू शकतात. एखाद्या व्यक्तीच्या आजाराची तीव्रता वाढणे (flare-ups) हे प्रचंड तणावाच्या प्रसंगांशी संबंधित असू शकते. दुसऱ्या व्यक्तीला आजारपणानंतर काही बदल दिसून येऊ शकतात. आणखी कोणाला असे आढळू शकते की वर्षाच्या विशिष्ट काळात त्यांची लक्षणे अधिक तीव्र होतात. तर काही रुग्णांना त्वचेच्या समस्यांव्यतिरिक्त नखे किंवा सांध्यांशी संबंधित गंभीर समस्यांचाही सामना करावा लागू शकतो.
म्हणूनच, केवळ एका व्यक्तीच्या त्वचेची तुलना दुसऱ्याच्या फोटोशी करून उपचारांचे निर्णय घेऊ नयेत.
सोरायसिस आणि त्याचे परिणाम
रुग्णांशी सोरायसिसबद्दल चर्चा करताना, मुख्य भर हा त्यांच्या सोरायसिसच्या तीव्रतेचे मूल्यांकन करण्यावर असतो. तरीही, त्या तीव्रतेचा रुग्णावर होणारा परिणाम समजून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. सोरायसिस असलेल्या काही व्यक्तींना खालील समस्यांचा सामना करावा लागू शकतो:
- चिंता (Anxiety)
- आत्मविश्वासाचा अभाव
- सामाजिक संकोच किंवा लाजिरवाणेपणा
- निद्रानाश
- भावनिक थकवा
- कामाच्या ठिकाणी अडचणी
- वैयक्तिक संबंधांमधील समस्या
सर्वसमावेशक उपचार योजना तयार करण्यासाठी आणि सोरायसिसचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी या सर्व गोष्टींचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सोरायसिसवरील चांगल्या उपचारांमध्ये केवळ त्वचेच्या समस्यांवरच नव्हे, तर रुग्णाच्या जीवनमानावरही (quality of life) लक्ष दिले पाहिजे.
‘बायोलॉजिक्स’ (Biologics) सोरायसिसवर दीर्घकालीन उपाय देऊ शकतात का?
सहसा, रुग्ण ‘आधी आणि नंतर’चे (before-and-after) आकर्षक फोटो पाहतात आणि विचार करतात: “या इंजेक्शनमुळे माझा सोरायसिस पूर्णपणे नाहीसा होईल.” परंतु, मी अशा विचारांना फारसे गांभीर्याने घेणार नाही.
सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन (क्रॉनिक) आजार आहे आणि अत्यंत प्रभावी उपचार पद्धती वापरली तरीही आजार पूर्णपणे बरा होण्याची (remission) हमी देता येत नाही. त्याऐवजी, उपचारांची उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे असतात:
- दाह (inflammation) कमी करणे
- सोरायसिसची लक्षणे कमी करणे
- त्वचेची स्थिती सुधारणे
- आजार पुन्हा बळावण्याची शक्यता कमी करणे
- जीवनमानाचा दर्जा सुधारणे
- आजार दीर्घकाळासाठी नियंत्रणात ठेवणे
त्यामुळे, जेव्हा कायमस्वरूपी बरे करण्याचे आश्वासन दिले जाते, तेव्हा सावधगिरी बाळगा.
होमिओपॅथीच्या मदतीने सोरायसिसवर कायमस्वरूपी उपाय मिळवणे शक्य आहे का?
रुग्णांनी हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे की, होमिओपॅथिक औषधे किंवा इतर कोणतीही उपचार पद्धती गंभीर सोरायसिस पूर्णपणे बरा करण्याची हमी देऊ शकत नाही. सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन आजार आहे ज्याची तीव्रता वेगवेगळ्या काळात कमी-जास्त होऊ शकते; त्यामुळे, कोणत्याही बाह्य कारणाशिवायही आरोग्यामध्ये बदल घडून येऊ शकतात. म्हणूनच, उपचारांची निवड नेहमी योग्य वैद्यकीय तपासणी आणि सिद्ध पुराव्यांवर आधारित असावी.
जर तुम्ही उपचारांची अतिरिक्त पद्धत म्हणून होमिओपॅथीचा विचार करत असाल, तर आवश्यक उपचार स्वतःहून थांबवण्याऐवजी त्याबद्दल तुमच्या डॉक्टरांशी चर्चा करणे अधिक योग्य ठरेल.
उपचारांची निवड करण्यापूर्वी तुम्ही कोणत्या गोष्टींचा विचार केला पाहिजे?
केवळ “बायोलॉजिक्स (biologics) हे होमिओपॅथीपेक्षा श्रेष्ठ आहेत का?” असा प्रश्न विचारण्याऐवजी, रुग्णांनी एका अधिक महत्त्वाच्या प्रश्नाचा विचार करावा: “माझ्या आजारासाठी सर्वात सुरक्षित उपचार कोणते आहेत?”
याचे उत्तर शोधण्यासाठी अनेक गोष्टींचा विचार करणे आवश्यक आहे, जसे की:
सोरायसिसची तीव्रता
ज्या व्यक्तीला मर्यादित स्वरूपाचा सोरायसिस आहे, त्यांच्या उपचारांची पद्धत आणि ज्यांना मोठ्या प्रमाणावर व तीव्र स्वरूपाचा आजार आहे, त्यांच्या उपचारांची पद्धत यात खूप फरक असेल.
पूर्वी घेतलेले उपचार
तुम्ही यापूर्वी कोणते उपचार घेतले आहेत, किती काळ घेतले आहेत आणि त्यावर सोरायसिसची काय प्रतिक्रिया उमटली आहे, या गोष्टींचा तुमच्या सध्याच्या उपचार प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो.
आरोग्याचा इतिहास
इतर आजार, पूर्वी झालेले संसर्ग, घेतलेली औषधे आणि आरोग्याची एकूण स्थिती यावरून एखादी व्यक्ती विशिष्ट औषध घेऊ शकते की नाही, हे ठरवण्यास मदत होऊ शकते.
सांध्यांशी संबंधित लक्षणे
जर तुम्हाला सांधेदुखी किंवा सांध्यांना सूज येण्याचा त्रास होत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे; कारण हे ‘सोरायटिक आर्थरायटिस’चे (psoriatic arthritis) लक्षण असू शकते.
उपचारांची उद्दिष्टे
शेवटी, रुग्णांची उपचारांबाबतची उद्दिष्टे वेगवेगळी असू शकतात: काहींचे मुख्य लक्ष खाजेपासून आराम मिळवण्यावर असते, तर काहींना त्वचेच्या स्थितीत मोठी सुधारणा किंवा जीवनाचा दर्जा (quality of life) सुधारण्याची इच्छा असते.
केवळ इंटरनेटवरील माहितीच्या आधारे उपचारांबाबत निर्णय घेऊ नका
आजकाल रुग्णांना पूर्वीपेक्षा खूप जास्त माहिती उपलब्ध आहे. ही माहिती उपयुक्त ठरू शकत असली, तरी ती गोंधळ निर्माण करणारीही असू शकते. एखादी वेबसाइट म्हणते की बायोलॉजिक्स असुरक्षित आहेत.
दुसरीकडे, काही ठिकाणी म्हटले जाते की ते आतापर्यंतचा सर्वात उत्तम शोध आहेत. एका व्हिडिओमध्ये दावा केला जातो की होमिओपॅथीने सोरायसिस कायमचा बरा होऊ शकतो. तर दुसरा व्हिडिओ म्हणतो की सर्व नैसर्गिक उपाय निरुपयोगी आहेत. परस्परविरोधी मतांचा तुमच्या निवडीवर प्रभाव पडू देण्याऐवजी, तुमच्या आजाराबद्दल डॉक्टरांशी चर्चा करा. प्रश्न विचारा. संभाव्य उपचारांचे फायदे, तोटे, धोके आणि त्यास पुष्टी देणारे पुरावे याबद्दल माहिती घ्या. भावनेच्या आधारे निर्णय घेण्यापेक्षा, सखोल माहितीच्या आधारे निर्णय घेणे केव्हाही चांगले असते.
बायोलॉजिक्स (Biologics) की होमिओपॅथी: कोणता पर्याय अधिक योग्य?
सोरायसिसच्या रुग्णांमधील सर्व प्रकारच्या प्रकरणांसाठी कोणती उपचारपद्धती योग्य ठरेल, हे निश्चितपणे सांगणे अशक्य आहे. तरीही, यासंदर्भातील पुराव्यांमध्ये मोठी तफावत दिसून येते. मध्यम ते तीव्र स्वरूपाचा सोरायसिस असलेल्या योग्य रुग्णांच्या बाबतीत, आधुनिक ‘बायोलॉजिक’ उपचारांना भक्कम वैद्यकीय (क्लिनिकल) पुराव्यांचा आधार आहे.
याउलट, तीव्र सोरायसिससाठी होमिओपॅथी ही प्रभावी उपचारपद्धती मानली जात नाही; तिची परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे आणि उच्च दर्जाचे अभ्यास उपलब्ध नाहीत. याचा अर्थ असा नाही की तीव्र सोरायसिस असलेल्या सर्व रुग्णांनी बायोलॉजिक्सच घेतले पाहिजेत.
मात्र, याचा अर्थ असा होतो की उपचारांची निवड ही आजाराची तीव्रता, रुग्णाचा वैद्यकीय इतिहास, उपचारांची उद्दिष्टे आणि पुरेशी वैज्ञानिक माहिती यांवर आधारित असावी.
निष्कर्ष:
सोरायसिससह जगताना आयुष्य गुंतागुंतीचे आणि निराशाजनक बनू शकते, विशेषतः जेव्हा तुम्ही अनेक उपचार घेऊनही अपेक्षित परिणाम मिळालेले नसतात. काहीतरी वेगळे शोधण्याची तुमची इच्छा असणे अगदी स्वाभाविक आहे. तरीही, जाहिराती, रिव्ह्यूज (अभिप्राय) किंवा इतरांचे अनुभव यांसारख्या गोष्टींवर आधारित निर्णय घेऊ नये.
बायोलॉजिक औषधे ही ‘टार्गेटेड थेरपी’ (विशिष्ट घटकांवर लक्ष केंद्रित करणारी उपचारपद्धती) आहेत, ज्यांचा मध्यम ते तीव्र सोरायसिसच्या रुग्णांसाठी सखोल अभ्यास केला गेला आहे; तर होमिओपॅथी पूर्णपणे वेगळ्या तत्त्वावर काम करते आणि तीव्र सोरायसिससाठी तिच्या परिणामकारकतेचा ठोस पुरावा देऊ शकत नाही.
योग्य उपचारपद्धती निवडणे म्हणजे केवळ ‘नैसर्गिक’ किंवा ‘चांगले’ वाटणाऱ्या पर्यायाची निवड करणे नव्हे, तर आजार समजून घेणे, त्याची तीव्रता, तुमचा उपचारांचा इतिहास आणि कोणता उपचार पुराव्यांवर आधारित आहे, हे जाणून घेणे होय.
मी सहसा रुग्णांना असे सांगतो: “केवळ ‘कोणता उपचार चांगला आहे’ असे विचारू नका. तर ‘कोणता उपचार तुमच्यासाठी काम करतो आणि का?’ हे विचारा.” तीव्र सोरायसिस ही गांभीर्याने लक्ष देण्याची गरज असलेली समस्या आहे. तुमच्या स्थितीचे योग्य मूल्यांकन आणि योग्य उपचार केवळ तुमचे ‘प्लेक्स’ (त्वचेवरील चट्टे) नाहीसे करणार नाहीत, तर परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवण्यासही मदत करतील.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न:
१. सोरायसिससाठी जैविक औषधे आणि होमिओपॅथिक उपचारांमध्ये मुख्य फरक काय आहे?
जैविक औषधे आणि होमिओपॅथिक उपचार वेगवेगळ्या उपचार तत्त्वज्ञानाचे अनुसरण करतात. जैविक औषधे सोरायसिसच्या दाह प्रक्रियेत सामील असलेल्या विशिष्ट रोगप्रतिकारक मार्गांना लक्ष्य करण्यासाठी तयार केली जातात. संवैधानिक होमिओपॅथिक उपचार पद्धतीमध्ये, वैयक्तिक उपचार योजना विकसित करण्यापूर्वी, प्रत्येक रुग्णाला समजून घेण्यावर लक्ष केंद्रित केले जाते, ज्यामध्ये वैद्यकीय इतिहास, जीवनशैली, ताण, झोप, पचन, कौटुंबिक इतिहास आणि वैयक्तिक कारणे यांचा समावेश असतो.
२. जैविक औषधे गंभीर सोरायसिस कायमस्वरूपी बरा करू शकतात का?
सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन रोगप्रतिकारक-मध्यस्थ आजार आहे आणि सध्या कोणताही उपचार कायमस्वरूपी बरे होण्याची हमी देऊ शकत नाही. जैविक औषधे अनेक रुग्णांना लक्षणांवर लक्षणीय नियंत्रण मिळविण्यात मदत करू शकतात, परंतु दीर्घकालीन व्यवस्थापन आणि नियमित वैद्यकीय पाठपुरावा महत्त्वाचा राहतो.
३. होमिओपॅथिक उपचारांमध्ये इतका तपशीलवार केस स्टडी का केला जातो?
संवैधानिक होमिओपॅथी केवळ त्वचेवरील दिसणाऱ्या जखमांवर लक्ष केंद्रित करत नाही. सविस्तर केस स्टडीमुळे डॉक्टरांना रुग्णाचे एकूण आरोग्य, भावनिक स्वास्थ्य, जीवनशैली, झोप, पचनक्रिया, कौटुंबिक इतिहास आणि सोरायसिसचा त्रास वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकणारे घटक समजण्यास मदत होते. या माहितीचा उपयोग वैयक्तिक उपचार पद्धती तयार करण्यासाठी केला जातो.
४. गंभीर सोरायसिस असलेल्या प्रत्येक रुग्णासाठी एकच उपचार पद्धती योग्य आहे का?
नाही. प्रत्येक सोरायसिस रुग्ण वेगळा असतो. रोगाची तीव्रता, वैद्यकीय इतिहास, पूर्वीचे उपचार, जीवनशैली, संबंधित आरोग्य स्थिती आणि वैयक्तिक उपचारांची उद्दिष्ट्ये या सर्व गोष्टींवरून कोणती व्यवस्थापन पद्धत योग्य ठरू शकते हे ठरते. पात्र आरोग्यसेवा व्यावसायिकाशी सल्लामसलत केल्यानंतरच उपचारासंबंधीचे निर्णय नेहमी वैयक्तिक पातळीवर घेतले पाहिजेत.
५. सोरायसिसवरील उपचार निवडण्यापूर्वी रुग्णांनी कोणत्या गोष्टींचा विचार करावा?
रुग्णांनी केवळ जाहिराती, ऑनलाइन प्रशस्तिपत्रे किंवा उपचारापूर्वी आणि नंतरची आकर्षक छायाचित्रे पाहून निर्णय घेणे टाळावे. सोरायसिसचे स्वरूप समजून घेणे, पात्र डॉक्टरांशी सर्व उपलब्ध उपचार पर्यायांवर चर्चा करणे, वास्तववादी अपेक्षा ठेवणे आणि आपल्या वैयक्तिक स्थितीला व दीर्घकालीन आरोग्य उद्दिष्टांना सर्वोत्तम अनुकूल ठरेल अशी उपचार योजना निवडणे महत्त्वाचे आहे.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –