प्रस्तावना:
सोरायसिसमध्ये आहार: ग्लूटेन, दुग्धजन्य पदार्थ, आतड्यांचे आरोग्य आणि पोषण – Psoriasis Diet: Gluten, Dairy, Gut Health & Nutrition in marathi – सोरायसिसचे निदान झाल्यानंतर अनेकांच्या मनात एक प्रश्न येतो: “आता मी काय खावे आणि काय खाऊ नये?”
गहू खाल्ल्याने सोरायसिस वाढतो, दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांमुळे शरीरातील दाह वाढतो किंवा आतड्यांचे आरोग्य सुधारल्यास त्वचेचा त्रास कमी होतो, अशा अनेक गोष्टी ऐकायला मिळतात. त्यामुळे नेमके काय योग्य आहे, हे समजणे कठीण होऊ शकते.
वास्तविक, अन्नामुळे सोरायसिस होत नाही आणि कोणताही विशिष्ट आहार सोरायसिस पूर्णपणे बरा करू शकत नाही. सोरायसिस हा रोगप्रतिकारक शक्ती, आनुवंशिकता आणि इतर घटकांशी संबंधित दीर्घकालीन त्वचारोग आहे. मात्र, योग्य आणि संतुलित आहारामुळे एकूण आरोग्य चांगले ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
या लेखात आपण सोरायसिस आणि ग्लूटेन, दुग्धजन्य पदार्थ, आतड्यांचे आरोग्य आणि पोषण यांचा संबंध समजून घेणार आहोत.
१. आहाराचा सोरायसिसवर परिणाम होतो का?
आहार हा सोरायसिसच्या काळजीतील एक पूरक भाग असू शकतो. योग्य आहारामुळे वजन, हृदयाचे आरोग्य आणि शरीरातील दाह यांचे व्यवस्थापन करण्यास मदत मिळू शकते.
काही संशोधनांनुसार, विशेषतः जास्त वजन असलेल्या व्यक्तींमध्ये आरोग्यदायी आहारपद्धतीचा फायदा होऊ शकतो. मात्र, प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराची प्रतिक्रिया वेगळी असते.
हे लक्षात ठेवा:
- संतुलित आहार एकूण आरोग्यासाठी उपयुक्त असतो.
- आहारातील बदल डॉक्टरांनी दिलेल्या उपचारांची जागा घेऊ शकत नाहीत.
- सर्व रुग्णांसाठी एकच सोरायसिस आहार योग्य नसतो.
- योग्य कारण नसताना अनेक पदार्थ खाणे बंद करू नयेत.
२. ग्लूटेन आणि सोरायसिस: गहू खाणे बंद करावे का?
ग्लूटेन हे गहू, बार्ली आणि राय या धान्यांमध्ये आढळणारे प्रथिन आहे. गव्हाची पोळी, ब्रेड, पास्ता, बिस्किटे आणि अनेक बेकरी पदार्थांमध्ये ते असते.
काही सोरायसिस रुग्णांना सेलिअॅक रोग किंवा ग्लूटेनची संवेदनशीलता असू शकते. अशा व्यक्तींना डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ग्लूटेनमुक्त आहाराचा फायदा होऊ शकतो.
कोणाला ग्लूटेनमुक्त आहाराचा विचार करावा लागू शकतो?
खालील समस्या असल्यास डॉक्टरांशी चर्चा करा:
- सेलिअॅक रोगाचे निदान झाले असल्यास.
- ग्लूटेनची संवेदनशीलता तपासणीत आढळल्यास.
- वारंवार जुलाब, पोट फुगणे किंवा पोटात त्रास होत असल्यास.
- ग्लूटेनशी संबंधित तपासण्यांचे निष्कर्ष असामान्य असल्यास.
मात्र, प्रत्येक सोरायसिस रुग्णाने गहू खाणे बंद करण्याची गरज नाही.
ग्लूटेनमुळे त्रास होत असल्याची शंका असल्यास स्वतःहून गहू बंद करण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. ग्लूटेन बंद केल्यानंतर सेलिअॅक रोगाच्या काही तपासण्यांचे निष्कर्ष अचूक मिळण्यात अडचण येऊ शकते.
ग्लूटेन टाळावे लागत असल्यास कोणते पदार्थ खाऊ शकता?
- तांदूळ
- ज्वारी
- बाजरी
- नाचणी
- मका
- डाळी आणि कडधान्ये
- फळे आणि भाज्या
- अंडी, मासे आणि प्रक्रिया न केलेले मांस
बाजारातील तयार ग्लूटेनमुक्त पदार्थांवरच अवलंबून राहू नका. काही पदार्थांमध्ये साखर, मीठ किंवा चरबी जास्त असू शकते.
३. दुग्धजन्य पदार्थ आणि सोरायसिस: दूध बंद करावे का?
दूध, दही, ताक, पनीर आणि चीज हे अनेकांच्या रोजच्या आहाराचा भाग असतात.
सोरायसिस असल्यास सर्व दुग्धजन्य पदार्थ बंद करावेत, असा सल्ला काही ठिकाणी दिला जातो. परंतु प्रत्येक सोरायसिस रुग्णाने दुग्धजन्य पदार्थ टाळावेत, यासाठी पुरेसा ठोस वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही.
दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांमधून प्रथिने, कॅल्शियम आणि जीवनसत्त्व बी१२ यांसारखे पोषक घटक मिळू शकतात. योग्य पर्याय न ठेवता हे पदार्थ बंद केल्यास पोषणाची कमतरता निर्माण होऊ शकते.
कोणत्या वेळी दुग्धजन्य पदार्थ कमी करावे लागू शकतात?
- दुधाची अॅलर्जी असल्यास.
- लॅक्टोज पचत नसल्यामुळे पोटाचा त्रास होत असल्यास.
- एखादा विशिष्ट पदार्थ खाल्ल्यानंतर वारंवार त्रास होत असल्यास.
- डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांनी दुसऱ्या आरोग्यविषयक कारणासाठी बदल सुचवल्यास.
एखाद्या पदार्थामुळे त्रास होत असल्याची शंका असल्यास अन्न आणि लक्षणांची नोंद ठेवा. स्वतःहून सर्व दुग्धजन्य पदार्थ बंद करण्याऐवजी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
४. आतड्यांचे आरोग्य आणि सोरायसिस यांचा संबंध काय?
आपल्या आतड्यांमध्ये अनेक प्रकारचे सूक्ष्मजीव असतात. त्यामध्ये काही उपयुक्त जिवाणू पचनक्रिया आणि शरीरातील इतर कार्यांना मदत करतात. या सूक्ष्मजीवांच्या समूहाला आतड्यांतील सूक्ष्मजीवसमूह असे म्हणतात.
आतड्यांतील सूक्ष्मजीव, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि सोरायसिस यांच्यात काही संबंध आहे का, यावर संशोधन सुरू आहे. यालाच काही वेळा आतडे आणि त्वचा यांच्यातील संबंध असे म्हटले जाते.
मात्र, हे संशोधन अजून विकसित होत आहे. आतड्यांतील जिवाणू सुधारल्याने सोरायसिस पूर्णपणे बरा होतो किंवा त्वचेवरील चट्टे नाहीसे होतात, हे सिद्ध झालेले नाही.
आतड्यांचे आरोग्य चांगले ठेवण्यासाठी काय करावे?
- रोजच्या आहारात विविध फळे आणि भाज्या घ्या.
- ओट्स, डाळी, कडधान्ये आणि संपूर्ण धान्यांचा समावेश करा.
- योग्य प्रमाणात सुका मेवा आणि बिया खा.
- पुरेसे पाणी प्या.
- पचत असल्यास दहीसारखे आंबवलेले पदार्थ खा.
- शक्यतो अति प्रक्रिया केलेले पदार्थ कमी करा.
प्रोबायोटिक पूरक पदार्थ सोरायसिसवरील सिद्ध उपचार नाहीत. ते घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
५. सोरायसिसमध्ये कोणते पदार्थ आहारात घ्यावेत?
सर्वांसाठी एकच योग्य आहार नसतो. मात्र, विविध पौष्टिक पदार्थांचा समावेश असलेला संतुलित आहार चांगली सुरुवात ठरू शकतो.
फळे आणि भाज्या
वेगवेगळ्या रंगांची फळे आणि भाज्या खा. त्यातून जीवनसत्त्वे, खनिजे आणि तंतुमय पदार्थ मिळतात.
उदाहरणार्थ:
- पालक आणि इतर पालेभाज्या
- गाजर
- टोमॅटो
- हंगामी फळे
- पेरू आणि संत्री
संपूर्ण धान्ये आणि कडधान्ये
- ओट्स
- तांदूळ
- ज्वारी आणि बाजरी
- डाळी
- हरभरा आणि इतर कडधान्ये
सेलिअॅक रोग असल्यास सुरक्षित ग्लूटेनमुक्त धान्ये निवडा.
चांगल्या प्रकारची फॅट्स
- अक्रोड
- बदाम
- जवस
- चिया बिया
- योग्य प्रमाणात वनस्पती तेल
- मासे खाणाऱ्यांसाठी ओमेगा-३ असलेले मासे
हे पदार्थ संतुलित आहाराचा भाग असू शकतात; मात्र त्यांना सोरायसिसवरील औषध समजू नये.
प्रथिनयुक्त पदार्थ
डाळी, कडधान्ये, अंडी, मासे, चिकन, टोफू किंवा पनीर यांसारखे पदार्थ शरीराला आवश्यक प्रथिने देतात.
६. कोणते पदार्थ आणि सवयी कमी ठेवाव्यात?
सोरायसिसमध्ये सर्व पदार्थांवर बंदी घालण्याची गरज नसते. तरीही एकूण आरोग्यासाठी काही पदार्थ कमी प्रमाणात घेणे चांगले.
- साखरयुक्त पेये आणि वारंवार गोड पदार्थ.
- अति प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ.
- जास्त प्रमाणात संतृप्त किंवा ट्रान्स चरबी असलेले पदार्थ.
- वारंवार तळलेले पदार्थ.
- मद्यपान.
- खूप जास्त मीठ.
मद्यपानामुळे काही व्यक्तींमध्ये सोरायसिसचा त्रास वाढू शकतो. काही औषधांसोबत मद्यपानामुळे धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
जास्त वजन असल्यास हळूहळू आणि योग्य पद्धतीने वजन कमी केल्याने काही रुग्णांना फायदा होऊ शकतो. अतिशय कडक आहार किंवा झटपट वजन कमी करण्याच्या पद्धती टाळा.
७. आपल्याला कोणत्या पदार्थांचा त्रास होतो हे कसे ओळखावे?
प्रत्येक व्यक्तीला एकाच पदार्थामुळे त्रास होतो असे नाही. त्यामुळे अनेक पदार्थ एकाच वेळी बंद करण्याऐवजी आपल्या शरीरातील बदल समजून घ्या.
काही आठवडे अन्न आणि लक्षणांची नोंद ठेवा.
यामध्ये पुढील गोष्टी लिहा:
- दिवसभरात काय खाल्ले आणि प्यायले.
- पोटाशी संबंधित काही त्रास झाला का.
- खाज, लालसरपणा किंवा खपल्यांमध्ये बदल झाला का.
- ताण, झोप आणि आजारपणातील बदल.
- औषधे किंवा त्वचेच्या काळजीतील बदल.
एकाच घटनेवरून निष्कर्ष काढू नका. वारंवार दिसणाऱ्या बदलांकडे लक्ष द्या.
८. संतुलित आहार महत्त्वाचा का आहे?
सोरायसिस असलेल्या व्यक्तींमध्ये हृदय आणि चयापचयाशी संबंधित काही आजारांचा धोका अधिक असू शकतो. त्यामुळे त्वचेच्या उपचारांसोबत एकूण आरोग्याची काळजी घेणे महत्त्वाचे आहे.
संतुलित आहारामुळे पुढील गोष्टींना मदत होऊ शकते:
- योग्य वजन राखणे.
- हृदयाचे आरोग्य जपणे.
- पचनक्रिया चांगली ठेवणे.
- शरीराला आवश्यक पोषक घटक मिळवणे.
- एकूण आरोग्य आणि तंदुरुस्ती सुधारणे.
फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, डाळी, सुका मेवा, मासे आणि योग्य प्रकारची चरबी यांचा समावेश असलेली आहारपद्धती चांगला पर्याय ठरू शकते. ती आपल्या रोजच्या भारतीय जेवणानुसार बदलता येते.
निष्कर्ष
सोरायसिसची काळजी घेताना केवळ औषधे किंवा त्वचेवर लावायच्या उपचारांवर लक्ष देणे पुरेसे नाही. रोजच्या सवयी आणि संतुलित आहारही एकूण आरोग्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.
सर्व सोरायसिस रुग्णांनी ग्लूटेन टाळण्याची गरज नाही. वैद्यकीय किंवा वैयक्तिक कारण नसताना दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ बंद करण्याचीही आवश्यकता नाही. आतड्यांचे आरोग्य आणि सोरायसिस यावर संशोधन सुरू आहे; मात्र आतड्यांचे आरोग्य सुधारल्याने सोरायसिस बरा होतो, असे सिद्ध झालेले नाही.
संतुलित आहार घ्या, स्वतःच्या लक्षणांमधील बदल समजून घ्या आणि आवश्यकतेनुसार तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. आहारातील बदल नेहमी योग्य वैद्यकीय उपचारांसोबतच करा.
सोरायसिस, आहार किंवा दैनंदिन त्वचेची काळजी याबद्दल प्रश्न आहेत का? सल्लामसलतीच्या उपलब्ध पर्यायांची माहिती घेण्यासाठी Psoriatreat शी संपर्क साधा – अपॉईंटमेंट बूक करा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
१. ग्लूटेनमुक्त आहारामुळे सोरायसिस बरा होतो का?
नाही. ग्लूटेनमुक्त आहार हा सोरायसिसवरील उपचार नाही. सेलिअॅक रोग किंवा ग्लूटेनची संवेदनशीलता असलेल्या काही व्यक्तींना त्याचा फायदा होऊ शकतो. आहार बदलण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
२. सोरायसिस असल्यास दूध आणि दही बंद करावे का?
नाही. सर्व सोरायसिस रुग्णांनी दुग्धजन्य पदार्थ बंद करावेत, यासाठी पुरेसा ठोस पुरावा नाही. अॅलर्जी, लॅक्टोजचा त्रास किंवा इतर वैद्यकीय कारण असल्यासच बदल करा.
३. आतड्यांचे आरोग्य सोरायसिसवर परिणाम करते का?
आतड्यांतील सूक्ष्मजीव आणि सोरायसिस यांच्यातील संबंधावर संशोधन सुरू आहे. मात्र, आतड्यांचे आरोग्य सुधारल्याने सोरायसिस बरा होतो, असे सिद्ध झालेले नाही.
४. सोरायसिस असलेल्या व्यक्तींनी कोणते पदार्थ खावेत?
फळे, भाज्या, संपूर्ण धान्ये, डाळी, कडधान्ये, सुका मेवा, बिया आणि योग्य प्रथिनयुक्त पदार्थ यांचा संतुलित आहारात समावेश करावा.
५. सोरायसिससाठी कडक आहार पाळणे आवश्यक आहे का?
सहसा नाही. खूप पदार्थ बंद केल्याने शरीराला आवश्यक पोषक घटक कमी मिळू शकतात. मोठे आहारबदल करण्यापूर्वी डॉक्टर किंवा आहारतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –
https://www.instagram.com/psoriatreat_india
https://www.linkedin.com/in/psoriatreat
तुमच्या सोरायसिसची तीव्रता पहा – Psoriasis Severity Calculator
[Disclaimer – The images used in this article are for educational and reference purposes only. They are not original patient photographs from Psoriatreat and should not be used for self-diagnosis. Skin conditions can look different from person to person, and a healthcare professional should assess persistent or unusual skin changes.]