या लेखाची प्रस्तावना:
How to manage Scalp Psoriasis during summer in marathi – ज्यांना स्काल्पचा सोरायसिस आहे त्यांच्यासाठी उन्हाळा हा एक खूप आव्हानात्मक ऋतू असू शकतो, कारण या काळात भरपूर ऊन असते आणि विविध उपक्रमांचा आनंद घेतला जातो. तथापि, जेव्हा उष्ण हवामानाशी संबंधित उष्णता, घाम, अतिनील किरणे आणि/किंवा कोरडेपणाचा सामना करावा लागतो, तेव्हा यामुळे कोंडा होणे, लालसरपणा आणि खाज येणे ही लक्षणे अधिकच बिघडू शकतात.
स्काल्पच्या सोरायसिसच्या लक्षणांमध्ये सामान्यतः कोंडा होणे, लालसरपणा, जळजळ आणि खाज यांचा समावेश असतो, परंतु उन्हाळ्यात ही लक्षणे अधिक तीव्र होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे, स्काल्पला घाम येणे, स्काल्पवर जास्त सूर्यप्रकाश पडणे आणि चुकीच्या प्रकारची केसांची निगा राखणारी उत्पादने वापरणे या सर्वांमुळे जळजळ वाढू शकते आणि सोरायसिसचा त्रास पुन्हा वाढू शकतो.
उन्हाळ्यात स्काल्पच्या सोरायसिसचा त्रास वाढण्यास कोणती कारणे कारणीभूत आहेत?
जरी सूर्यप्रकाशामुळे सोरायसिस असलेल्या काही व्यक्तींना आराम मिळत असला तरी, उन्हाळ्याचे महिने स्काल्पच्या जळजळीसाठी अनुकूल वातावरण निर्माण करतात. उन्हाळ्याच्या महिन्यांमध्ये स्काल्पच्या सोरायसिसचा त्रास वाढण्यास कारणीभूत ठरू शकणाऱ्या काही सामान्य घटकांची उदाहरणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- स्काल्पला जास्त घाम येणे, ज्यामुळे स्काल्प कोरडा पडून खाज सुटू शकते.
- थेट सूर्यप्रकाशात राहणे, ज्यामुळे स्काल्पची त्वचा कोरडी पडू शकते.
- उच्च तापमान/आर्द्रता, ज्यामुळे स्काल्पला अस्वस्थ वाटते.
- स्काल्पवर वारंवार खाज सुटणे, विशेषतः तेलकट किंवा घामाने भिजलेल्या केसांमुळे हे जास्त होते.
- घाम आणि तेलामुळे उत्पादनांचा थर जमा होणे.
स्काल्पवरील केस अनेकदा उष्णता आणि घाम साठवून ठेवतात, त्यामुळे उन्हाळ्यात स्काल्पची चांगली काळजी घेणे आवश्यक आहे:
१. आपला स्काल्प नियमितपणे आणि खूप हळुवारपणे स्वच्छ करा:
उन्हाळ्याच्या महिन्यांमध्ये स्काल्प स्वच्छ ठेवणे महत्त्वाचे आहे, कारण उष्ण महिन्यांमध्ये घाम, तेल आणि धूळ खूप वेगाने जमा होते. तथापि, जर तुम्ही तुमचे केस खूप जोरजोरात किंवा कठोर उत्पादनांनी वारंवार धुतले, तर तुमची स्काल्पची त्वचादेखील संवेदनशील होईल.
उन्हाळ्यात स्काल्प हळुवारपणे स्वच्छ करण्यासाठी काही सूचना:
- स्काल्प स्वच्छ करण्यासाठी सौम्य (किंवा डॉक्टरांनी सांगितलेला) शाम्पू वापरा.
- तुम्हाला भरपूर घाम आल्यावर, तुमचा स्काल्प लगेच स्वच्छ करा.
- स्काल्प स्वच्छ करण्यासाठी कोमट (गरम नाही) पाणी वापरा.
- नखांनी जोरात घासण्याऐवजी, बोटांनी हळुवारपणे स्काल्पची मालिश करा.
जेव्हा तुमच्या स्काल्पवर अतिरिक्त ओलावा नसेल, तेव्हा तुम्हाला अधिक आराम वाटेल; परिणामी, संवेदनशील किंवा दाहग्रस्त स्काल्पशी संबंधित खाज सुटणे इत्यादी समस्यांचे प्रमाण कमी होईल.
2. तुमच्या स्काल्पला जास्त खाजवू नका; मग खाज कितीही तीव्र असो.
ज्यांना ‘स्काल्प सोरायसिस‘ आहे, त्यांच्या बाबतीत उष्णता आणि घामामुळे उन्हाळ्यात खाज वाढू शकते. त्यामुळे, तुम्हाला स्काल्पवर खाजवावेसे कितीही वाटत असले, तरी खाजवल्यामुळे प्रत्यक्षात जळजळ वाढू शकते. तसेच, यामुळे स्काल्पच्या त्वचेचे नुकसान होऊन, त्वचेच्या इतर समस्या आणि दाहक प्रतिक्रिया (inflammatory reactions) निर्माण होऊ शकतात.
खाज कमी करण्याचे उपाय:
- शक्य असल्यास, तुमची स्काल्पची त्वचा शक्य तितकी थंड आणि कोरडी ठेवा.
- बाहेर असताना तुम्हाला घाम आल्यास, तुमचे डोके/टाळू पाण्याने स्वच्छ धुवा.
- तुमच्या स्काल्पला आराम देण्यासाठी, डॉक्टरांनी सुचवलेली लोशन्स, शॅम्पू किंवा तेले वापरा.
असे केल्याने तुम्ही तुमच्या स्काल्पची जळजळ कमी कराल; परिणामी, स्काल्पच्या त्वचेला नैसर्गिकरित्या बरे होण्याची संधी मिळेल आणि स्काल्पशी संबंधित पुढील समस्या निर्माण होणार नाहीत.
3. तुमच्या स्काल्पचे अति-सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण करा.
जरी मध्यम प्रमाणात मिळणारा सूर्यप्रकाश सोरायसिसने ग्रस्त असलेल्या काही लोकांसाठी फायदेशीर ठरू शकत असला, तरी अति-सूर्यप्रकाशामुळे स्काल्पवर कोरडेपणा, अस्वस्थता किंवा ‘सनबर्न’ (त्वचा भाजणे) होऊ शकते. विशेषतः ज्या व्यक्तींच्या स्काल्पवर आधीच केस गळल्याचे पट्टे (patches) आहेत, केस विरळ झाले आहेत, किंवा त्वचेचा असा भाग आहे जो थेट अतिनील किरणांच्या (UV rays) संपर्कात येत आहे, त्यांच्यासाठी हे अधिक धोकादायक ठरू शकते.
सूर्यप्रकाशाचा संपर्क कमी करण्यासाठी खालील उपाय करा:
- बाहेर जाताना हलकी टोपी (hat/cap) घाला.
- थेट सूर्यप्रकाशात घालवला जाणारा वेळ मर्यादित ठेवा.
- बाहेर जाण्यासाठी सकाळची वेळ किंवा संध्याकाळची वेळ निवडा, जेव्हा तापमान तुलनेने थंड असते.
- तुमच्या डॉक्टरांनी सुचवल्यानुसार, सूर्यप्रकाशात राहण्याचे योग्य वेळापत्रक पाळा.
यामागचा उद्देश असा आहे की, स्काल्पवर अति-सूर्यप्रकाश पडू न देताच, सूर्यप्रकाशाचे फायदे मिळवणे.
4. घामाचे योग्य व्यवस्थापन करून स्काल्पची अस्वस्थता टाळा.
उन्हाळ्याच्या महिन्यांत स्काल्पवर अस्वस्थता निर्माण होण्याचे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे घाम येणे. एकदा का स्काल्पवर घाम साचला, की त्यामुळे खाज, कोरडेपणा, अस्वस्थता आणि त्वचेची होणारी घासघस (friction) वाढू शकते. त्यामुळे, घामावर नियंत्रण मिळवून स्काल्पची त्वचा कोरडी ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
घामाचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन करण्यासाठी येथे काही टिप्स दिल्या आहेत:
- बाहेरच्या उपक्रमांमध्ये (outdoor activities) सहभागी झाल्यानंतर तुमचे डोके स्वच्छ धुवा.
- एखाद्या मऊ टॉवेलने तुमच्या डोक्याची त्वचा हलक्या हाताने टिपून कोरडी करा.
- घट्ट बसणाऱ्या टोप्या किंवा ‘हेड गियर’ (डोक्यावर घालण्याचे आवरण) वापरणे टाळा; कारण यामुळे उष्णता तुमच्या डोक्याजवळच साचून राहते. जेव्हा शक्य असेल, तेव्हा तुमच्या शरीराचे थंड आणि सावलीतील भाग शोधा.
- स्काल्प कोरडा आणि थंड असल्यास, तुमच्या आरामाच्या पातळीत लक्षणीय वाढ होऊ शकते.
5. केसांची निगा राखणारी उत्पादने निवडताना सावधगिरी बाळगा
काही विशिष्ट केसांची उत्पादने, त्यातील घटक किंवा सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या तीव्र रसायनांमुळे, संवेदनशील त्वचा असलेल्या किंवा सोरायसिसचा (psoriasis) त्रास होण्याची प्रवृत्ती असलेल्या लोकांसाठी त्रासदायक ठरू शकतात. उदाहरणार्थ, तीव्र सुगंध, जड तेले किंवा अल्कोहोल-आधारित ‘स्टायलिंग’ उत्पादने, वर्षातील इतर थंड महिन्यांच्या तुलनेत उन्हाळ्यातील उष्ण महिन्यांमध्ये स्काल्पची जळजळ आणि संवेदनशीलता अधिक वाढवू शकतात.
काय टाळावे:
- अत्यंत तीव्र किंवा कृत्रिम सुगंध असलेली ‘हेअर स्प्रे’ किंवा ‘जेल’;
- अल्कोहोल-आधारित उत्पादने; आणि,
- जड तेले किंवा चिकट पदार्थांवर (grease) आधारित उत्पादने (जी डोक्यातिल ओलावा किंवा उष्णता आतच साठवून ठेवू शकतात).
काय वापरावे:
- सौम्य आणि विशेषतः स्काल्पसाठीच तयार केलेला ‘शॅम्पू’;
- केसांची अशी उत्पादने, ज्यामुळे सामान्यतः स्काल्पची जळजळ होत नाही; आणि,
- तुमच्या डॉक्टरांनी किंवा आरोग्य तज्ज्ञांनी शिफारस केलेली/मंजूर केलेली औषधी उत्पादने.
योग्य उत्पादनांचा वापर केल्यास, उन्हाळ्यातील उष्णतेमुळे स्काल्पवर येणारा ताण किंवा त्रास कमी करण्यास मदत होते.
6. केस आणि स्काल्प आरामदायी स्थितीत ठेवा
तुम्ही तुमच्या केसांची निगा कशी राखता आणि तुम्ही केसांची कोणती ‘स्टाईल’ (केशरचना) निवडता, याचाही उन्हाळ्याच्या दिवसांत तुमच्या स्काल्पला किती आराम मिळतो, यामध्ये महत्त्वाचा वाटा असतो.
केसांची निगा राखताना अवलंबण्यासारख्या काही चांगल्या सवयी:
- स्काल्पला अस्वस्थ वाटेल अशा घट्ट केशरचना करणे टाळा;
- केसांच्या सैलसर किंवा परिधान करण्यास आरामदायी वाटतील अशा केशरचना निवडा; आणि,
- उन्हाळ्याच्या महिन्यांत, तुमचे केस लांब किंवा दाट असल्यास, स्काल्पपर्यंत हवा खेळती राहील याची खात्री करा.
केसांची निगा राखण्याच्या योग्य सवयींमुळे स्काल्पमध्ये उष्णता साचण्याचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते आणि स्काल्पला अधिक आराम मिळतो.
7. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार स्काल्पला ओलावा द्या आणि उपचार करा
उन्हाळ्यातील उष्णतेमुळे, ‘स्काल्पचा सोरायसिस’ (scalp psoriasis) अनेकदा कोरडा पडू शकतो, त्यातून कोंड्यासारखे पापुद्रे निघू शकतात किंवा स्काल्पची त्वचा अत्यंत ताणलेली (घट्ट) वाटू शकते. काही वेळा, डॉक्टरांनी लिहून दिलेले औषधी ‘लोशन’, तेले किंवा उपचार वापरल्याने स्काल्पचा कोरडेपणा कमी होण्यास मदत होऊ शकते; तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, डॉक्टरांनी शिफारस न केलेली आणि दुकानात सहज उपलब्ध होणारी (over-the-counter) अनेक उत्पादने, तुमच्या स्काल्पवरील जळजळ आणि संवेदनशीलतेची लक्षणे अधिकच वाढवू शकतात.
टाळूची निगा राखण्यासाठी एक उत्तम सल्ला म्हणजे विशेषतः जर तुमची स्काल्प ची त्वचा जळजळणारी किंवा संवेदनशील असेल तर केवळ डॉक्टरांनी शिफारस केलेलीच ‘मॉइश्चरायझर्स’ किंवा उपचार वापरावेत. उष्ण हवामानात, स्वतःच्या मनाने जड तेले लावणे किंवा कोणतेही घरगुती उपाय करून पाहणे, यामुळे तुमच्या स्काल्पची स्थिती अधिकच बिघडू शकते.
८. शरीरात पाण्याची पातळी योग्य ठेवा
तुमच्या शरीरात जे काही चालले आहे त्याचा परिणाम तुमच्या स्काल्पच्या स्थितीवर होतो: उन्हाळ्याच्या तीव्र उष्णतेत, पुरेशा द्रवपदार्थांच्या कमतरतेमुळे तुमची त्वचा (तुमच्या स्काल्पसह) कोरडी आणि दाहयुक्त होते. संपूर्ण त्वचेला (तुमच्या स्काल्पसह) आधार देण्यासाठी, येथे काही सोपे पर्याय आहेत:
- पुरेसे पाणी प्या (दिवसभर).
- काकडी, टरबूज, संत्री आणि नारळाचे पाणी यांसारखे पाण्यावर आधारित पदार्थ खा.
- फळे, भाज्या आणि आरोग्यदायी चरबी (असंतृप्त) यांनी समृद्ध असलेला आरोग्यदायी आहार घ्या.
- तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न करा, कारण सोरायसिसचा त्रास वाढण्याचे हे एक सामान्य कारण आहे.
तुमच्या त्वचेला अंतर्गत आधार दिल्याने स्काल्पची त्वचा देखील अधिक निरोगी राहण्यास मदत होईल.
निष्कर्ष:
जर तुम्हाला स्काल्पचा सोरायसिस असेल, तर जास्त घाम, उन्हामुळे होणारे नुकसान आणि वाढलेल्या तापमानामुळे उन्हाळा विशेषतः आव्हानात्मक असू शकतो. तथापि, योग्य उपचाराने या संपूर्ण हंगामात स्काल्प शांत आणि सुखदायक ठेवणे शक्य आहे.
उन्हाळ्यात सौम्य स्वच्छता पद्धतींचा अवलंब करून, घामावर नियंत्रण ठेवून, स्काल्पला सूर्यप्रकाशापासून वाचवून, सौम्य केसांची निगा राखणारी उत्पादने वापरून आणि शरीरात पुरेसे पाणी टिकवून तुम्ही स्काल्पच्या सोरायसिसमुळे होणारी जळजळ कमी करू शकता.
उन्हाळ्याच्या महिन्यांमध्ये तुमच्या नित्यक्रमात छोटे बदल केल्याने, वर्षातील इतर कोणत्याही वेळेपेक्षा तुमची स्काल्पची त्वचा अधिक निरोगी राहण्यास मदत होऊ शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
१. उन्हाळ्यात स्काल्पचा सोरायसिस का वाढतो?
उष्णता, घाम, सूर्यप्रकाश, कोरडेपणा आणि उत्पादनांचा साठा यामुळे उन्हाळ्यात स्काल्पचा सोरायसिस वाढू शकतो. हे घटक स्काल्पला त्रास देऊ शकतात आणि खाज, कोंडा आणि लालसरपणा यांसारखी लक्षणे अधिक ठळकपणे दिसू शकतात.
२. घामामुळे स्काल्पच्या सोरायसिसचा त्रास वाढू शकतो का?
होय, जास्त घामामुळे स्काल्पला त्रास होऊ शकतो आणि त्रास वाढू शकतो. जेव्हा घाम जास्त वेळ स्काल्पवर राहतो, तेव्हा खाज, अस्वस्थता आणि सूज वाढू शकते.
३. उन्हाळ्यात स्काल्पचा सोरायसिस असल्यास मी माझे केस किती वेळा धुवावेत?
तुम्ही तुमची स्काल्पची त्वचा नियमितपणे पण हळुवारपणे धुवावी, विशेषतः जास्त घाम आल्यानंतर. सौम्य किंवा डॉक्टरांनी शिफारस केलेला शाम्पू वापरल्याने अतिरिक्त त्रास न होता घाम, तेल आणि साचलेला थर काढून टाकण्यास मदत होऊ शकते.
४. सूर्यप्रकाश स्काल्पच्या सोरायसिससाठी चांगला आहे की वाईट?
सोरायसिस असलेल्या काही लोकांना मध्यम सूर्यप्रकाशामुळे मदत होऊ शकते, परंतु जास्त सूर्यप्रकाशामुळे स्काल्पची त्वचा कोरडी होऊ शकते किंवा सनबर्न होऊ शकतो, ज्यामुळे लक्षणे अधिक गंभीर होऊ शकतात. सूर्यप्रकाशाचे प्रमाण संतुलित ठेवणे आणि आवश्यकतेनुसार स्काल्पचे संरक्षण करणे महत्त्वाचे आहे.
५. स्काल्पचा सोरायसिस असताना मी कोणत्या प्रकारची केसांची निगा राखणारी उत्पादने टाळावीत?
तीव्र सुगंध असलेले स्प्रे, अल्कोहोल-आधारित स्टाइलिंग उत्पादने आणि जड तेलकट उत्पादने टाळणे उत्तम. यामुळे स्काल्पला जळजळ होऊ शकते किंवा उष्णता आणि घाम अडकून राहू शकतो, ज्यामुळे लक्षणे अधिक गंभीर होतात.
६. उन्हाळ्यात टोपी घातल्याने स्काल्पच्या सोरायसिसपासून संरक्षण मिळू शकते का?
होय, हलकी आणि हवेशीर टोपी किंवा कॅप घातल्याने तुमच्या स्काल्पचे जास्त सूर्यप्रकाशापासून संरक्षण होण्यास मदत होऊ शकते. तथापि, उष्णता आणि घाम अडकवून ठेवणारी घट्ट टोपी घालणे टाळा.
७. मला स्काल्पचा सोरायसिस असल्यास मी माझ्या स्काल्पला मॉइश्चरायझर लावावे का?
होय, परंतु तुम्ही फक्त तुमच्या डॉक्टरांनी शिफारस केलेले स्काल्पसाठीचे मॉइश्चरायझर, तेल किंवा औषधी उपचारच वापरावेत. चुकीची उत्पादने वापरल्याने जळजळ वाढू शकते, विशेषतः उष्ण हवामानात.
८. उन्हाळ्यात जास्त पाणी प्यायल्याने स्काल्पच्या सोरायसिसमध्ये मदत होते का?
शरीरात पुरेसे पाणी ठेवल्याने त्वचा आणि स्काल्पचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होते. पुरेसे पाणी प्यायल्याने आणि पाण्याने समृद्ध असलेले पदार्थ खाल्ल्याने उन्हाळ्याच्या महिन्यांमध्ये कोरडेपणा कमी होण्यास आणि स्काल्प अधिक आरामदायी राहण्यास मदत होऊ शकते.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ३९ वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –