या लेखाची प्रस्तावना:
सोरायसिस की कोरडी त्वचा? दोन्हीमधील फरक कसा ओळखावा? – Psoriasis vs Dry Skin: How Are They Different? in marathi – सुरुवात अगदी साधी वाटते. त्वचा कोरडी होते. थोडी खाज येते. हातावर, पायावर किंवा डोक्याच्या त्वचेवर पांढरे कण दिसतात. मग एखादा लेप लावला की काही दिवसांत हा त्रास कमी होईल, असे वाटते.
कधी तसे होतेही. पण काही वेळा तोच भाग पुन्हा पुन्हा कोरडा होतो. त्वचा जाड दिसू लागते, खवले वाढतात आणि खाजही कमी होत नाही. मग प्रश्न पडतो, ही साधी कोरडी त्वचा आहे की सोरायसिस?
हा संभ्रम होणे स्वाभाविक आहे. सोरायसिसमध्येही त्वचा कोरडी आणि खवलेदार होऊ शकते. त्यामुळे सुरुवातीला तो साध्या कोरड्या त्वचेसारखा वाटू शकतो. पण सोरायसिस हा केवळ त्वचेत ओलावा कमी झाल्यामुळे होणारा त्रास नाही. तो दीर्घकाळ टिकणारा दाहयुक्त त्वचारोग आहे. त्यामध्ये त्वचेवर उठावदार, जाड आणि स्पष्ट सीमारेषा असलेले चट्टे तयार होऊ शकतात. साधी कोरडी त्वचा मात्र त्वचेतील ओलावा कमी झाल्यामुळे होऊ शकते आणि योग्य काळजी घेतल्यावर सुधारू शकते. मग दोन्हीमधला फरक कसा ओळखायचा?
दोन्हीमध्ये सारखी लक्षणे का दिसतात?
कोरडी त्वचा आणि सोरायसिस दोन्हीमध्ये खाज, खरखरीतपणा आणि त्वचेवरचे बारीक कण दिसू शकतात. थंडीचे दिवस किंवा हवेतला कोरडेपणा वाढला की दोन्ही त्रास अधिक जाणवू शकतात.
यात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. सोरायसिसमुळे त्वचा स्वतःच कोरडी आणि सहज चिडणारी होऊ शकते. त्यामुळे सोरायसिस असलेल्या व्यक्तीलाही नियमित त्वचा ओलसर ठेवण्याची गरज भासू शकते. म्हणून फक्त त्वचेवर खवले आहेत म्हणून तो सोरायसिस आहे किंवा फक्त कोरडेपणा आहे असे ठरवता येत नाही.
त्वचेवरील बदलांचा एकूण नमुना पाहणे महत्त्वाचे आहे.
साधी कोरडी त्वचा कशी दिसते?
कोरडी त्वचा अनेकदा ताणल्यासारखी, खरखरीत किंवा अस्वस्थ वाटते. त्वचेवर बारीक कण निघू शकतात. कोरडेपणा वाढला तर त्वचेला भेगा पडू शकतात, जळजळ होऊ शकते आणि कधी कधी रक्तही येऊ शकते.
यामागची कारणे नेहमी गंभीर असतात असे नाही. खूप गरम पाण्याने आंघोळ करणे, वारंवार त्वचा धुणे, कडक साबण वापरणे, थंड किंवा कोरडी हवा आणि काही त्वचा निगा राखणारी उत्पादने यामुळे त्वचेतील ओलावा कमी होऊ शकतो. अशावेळी सौम्य साबण किंवा स्वच्छ करणारे द्रव्य वापरणे, खूप गरम पाणी टाळणे आणि नियमितपणे त्वचा ओलसर ठेवणारा लेप लावणे यामुळे आराम मिळू शकतो.
जर या उपायांनी त्वचेचा कोरडेपणा कमी झाला आणि पुन्हा त्रास झाला नाही, तर साध्या कोरड्या त्वचेची शक्यता अधिक असू शकते.
सोरायसिसमध्ये त्वचा कशी दिसते?
सोरायसिसमध्ये त्वचेवर तयार होणारे चट्टे अनेकदा साध्या कोरड्या त्वचेपेक्षा जाड आणि उठावदार असतात. सोरायसिसचा सर्वात सामान्य प्रकार म्हणजे प्लाक सोरायसिस. यामध्ये त्वचेवर उठावदार चट्टे तयार होतात आणि त्यावर खवले दिसतात. हे चट्टे कोपर, गुडघे, टाळू आणि कमरेच्या खालच्या भागावर सामान्यतः दिसतात; मात्र ते शरीराच्या इतर भागांवरही होऊ शकतात. त्वचेच्या नैसर्गिक रंगानुसार सोरायसिसचे स्वरूप बदलू शकते. फिकट त्वचेवर तो लालसर किंवा गुलाबी दिसू शकतो, तर सावळ्या किंवा गडद त्वचेवर तो करडा, जांभळट किंवा गडद दिसू शकतो.
काही चट्ट्यांना खाज येते, काहींमध्ये भेगा पडतात आणि काही वेळा दुखूही शकते. एक गोष्ट विशेष लक्षात घेण्यासारखी आहे, एखादा चट्टा वारंवार त्याच जागी होत असेल, तर त्याकडे फक्त कोरडी त्वचा म्हणून पाहणे योग्य नाही.
चट्ट्याची सीमा आणि आकारही महत्त्वाचा असतो
समजा दोन व्यक्तींना त्वचेवर खाज आणि खवले आहेत. पहिल्या व्यक्तीच्या दोन्ही हातांवर त्वचा कोरडी आणि ताणल्यासारखी आहे. वारंवार हात धुतल्यावर हा त्रास वाढतो. नियमितपणे त्वचा ओलसर ठेवली की हळूहळू आराम मिळतो. दुसऱ्या व्यक्तीच्या कोपरावर स्पष्ट सीमारेषा असलेला जाड चट्टा आहे. त्यावर खवले आहेत आणि तोच चट्टा पुन्हा पुन्हा दिसतो.
दोन्हीही याला “कोरडी त्वचा” असे म्हणू शकतात. पण दोन्ही परिस्थिती सारख्या नसतात. सोरायसिसमध्ये चट्ट्यांच्या सीमारेषा अनेकदा स्पष्ट असतात, तर साध्या कोरड्या त्वचेमध्ये कोरडेपणा अधिक पसरलेला दिसू शकतो. मात्र हा फरक स्वतःहून निदान करण्यासाठी पुरेसा नाही.
शरीराच्या कोणत्या भागावर त्रास आहे हेही पाहा
सोरायसिस बहुतेक वेळा कोपर, गुडघे, टाळू आणि कमरेच्या खालच्या भागावर दिसतो. तो नखांवरही परिणाम करू शकतो आणि शरीराच्या इतर भागांवरही होऊ शकतो. काही प्रकारांमध्ये त्वचेच्या घड्यांमध्ये चट्टे तयार होतात आणि तिथे खवले कमी दिसू शकतात.
कोरडी त्वचा मात्र शरीराच्या कोणत्याही भागावर होऊ शकते. हात, पाय आणि वारंवार धुतले जाणारे भाग यामध्ये कोरडेपणा जास्त जाणवू शकतो.
टाळूच्या बाबतीत दोन्हीमधील फरक ओळखणे विशेष कठीण असते. साध्या कोरड्या टाळूवर बारीक कण पडू शकतात. टाळूवरील सोरायसिसमध्येही कोंड्यासारखे कण दिसतात; पण खवले अधिक जाड असू शकतात आणि त्यांना चंदेरी छटा दिसू शकते. सोरायसिसचा भाग केसांच्या सीमारेषेपलीकडे किंवा कानामागेही दिसू शकतो.
खाज येते म्हणजे सोरायसिसच आहे का?
नाही. खाज ही दोन्ही परिस्थितींमध्ये होऊ शकते. त्वचेतील ओलावा कमी झाल्यामुळे कोरड्या त्वचेला खाज येऊ शकते. सोरायसिसमध्येही खाज सामान्य आहे आणि काही लोकांमध्ये ती खूप तीव्र असू शकते.
म्हणून फक्त “खाज येते का?” हा प्रश्न पुरेसा नाही. त्वचा उठावदार आहे का? चट्ट्याची सीमा स्पष्ट आहे का? खवले जाड आहेत का? तोच भाग पुन्हा पुन्हा होतो का? तो कोपर, गुडघे किंवा टाळूवर आहे का? नखांमध्ये काही बदल दिसत आहेत का? या सर्व गोष्टी एकत्र पाहिल्या तर परिस्थिती समजून घेणे सोपे होते.
सोरायसिसमध्ये त्वचा ओलसर ठेवणारा लेप उपयोगी ठरतो का?
हो. सोरायसिसमुळे त्वचा कोरडी आणि खवलेदार होऊ शकते. त्यामुळे योग्य प्रकारचा त्वचा ओलसर ठेवणारा लेप वापरल्याने कोरडेपणा आणि अस्वस्थता कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
पण एक महत्त्वाचा फरक लक्षात घ्या. त्वचेला आराम मिळणे आणि मूळ त्वचारोगावर उपचार होणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखादा जाड, उठावदार आणि खवलेदार चट्टा नियमित लेप लावल्यानंतरही पुन्हा पुन्हा होत असेल, तर फक्त लेप लावणे पुरेसे ठरणार नाही. अशा वेळी त्या चट्ट्याची योग्य तपासणी करून घेणे चांगले.
सतत खाजवल्याने काय होते?
सतत खाजवल्याने दोन्ही परिस्थितींमध्ये त्रास वाढू शकतो. कोरडी त्वचा वारंवार खाजवल्यामुळे त्वचेच्या बाहेरील थराला इजा होऊ शकते आणि भेगा पडू शकतात. सोरायसिसमध्येही खाजवल्याने चट्टे अधिक जाड होऊ शकतात.
म्हणून एखाद्या भागाला सतत खाज येत असेल, तर फक्त खाजवण्याऐवजी त्यामागचे कारण समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
“ही फक्त कोरडी त्वचा आहे” असे समजणे कधी थांबवावे?
एखादा चट्टा वारंवार होत असेल, जाड किंवा उठावदार होत असेल, त्यावर स्पष्ट खवले तयार होत असतील, पसरत असेल, दुखत असेल किंवा रक्त येत असेल, तर त्याची तपासणी करून घेणे योग्य आहे.
नियमित त्वचा निगा राखूनही त्रास कमी होत नसेल, तरी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. सोरायसिससारखे दिसणारे इतरही त्वचारोग असू शकतात. त्यामुळे स्वतःहून वेगवेगळी औषधे वापरत राहण्यापेक्षा त्वचेची योग्य तपासणी करून घेणे अधिक सुरक्षित आहे.
त्वचेची काळजी कशी घ्यावी?
सुरुवात साध्या गोष्टींपासून करा. खूप गरम पाण्याने आंघोळ करू नका. त्वचेला त्रास देणारे कडक साबण टाळा. सौम्य स्वच्छ करणारे द्रव्य वापरा आणि आंघोळीनंतर त्वचा किंचित ओलसर असतानाच त्वचा ओलसर ठेवणारा लेप लावा.
या उपायांनी कोरडी त्वचा सुधारण्यास मदत होऊ शकते. सोरायसिस असला तरी त्वचेला आराम मिळू शकतो. पण केवळ लेप लावल्यानंतर आराम मिळाला म्हणून तो भाग साध्या कोरड्या त्वचेमुळेच झाला आहे असे ठरवू नका.
मग फरक नेमका कसा ओळखायचा?
सोरायसिस आणि कोरडी त्वचा यांच्यात एकच असा संकेत नाही की ज्यावरून प्रत्येक वेळी अचूक फरक करता येईल. कोरड्या त्वचेमध्ये ओलावा कमी झाल्यामुळे खरखरीतपणा, ताणल्यासारखे वाटणे, बारीक कण आणि कधी कधी भेगा दिसतात.
सोरायसिसमध्ये मात्र स्पष्ट सीमारेषा असलेले, उठावदार किंवा जाड चट्टे आणि ठळक खवले अधिक सामान्य असतात. तरीही दोन्हीमध्ये काही प्रमाणात साम्य असू शकते.
एखाद्या व्यक्तीला सोरायसिस आणि कोरडी त्वचा हे दोन्ही त्रास एकाच वेळी असू शकतात. उलट, सोरायसिसमुळेच त्वचा अधिक कोरडी होऊ शकते. त्यामुळे एका लक्षणावर निर्णय घेण्याऐवजी त्वचेतील सर्व बदल एकत्र पाहणे महत्त्वाचे आहे.
निष्कर्ष
त्वचा कोरडी आणि खवलेदार झाली म्हणून प्रत्येक वेळी सोरायसिस असतोच असे नाही. त्याचप्रमाणे सोरायसिसमध्ये त्वचा कोरडी झाली म्हणून तो केवळ साधा कोरडेपणा आहे असेही म्हणता येत नाही.
चट्ट्याचा आकार, सीमारेषा, जाडी, खवल्यांचे स्वरूप, तो शरीराच्या कोणत्या भागावर आहे आणि तो वारंवार परत येतो का या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
साधा कोरडेपणा योग्य त्वचा निगेने आणि नियमित ओलावा राखल्याने कमी होत असेल, तर ते आश्वासक आहे. पण एखादा चट्टा पुन्हा पुन्हा होत असेल, जाड होत असेल, उठावदार किंवा खवलेदार होत असेल, तर त्याला केवळ कोरडी त्वचा समजून दुर्लक्ष करू नका. त्वचेच्या समस्येचे योग्य कारण समजणे ही योग्य काळजीची पहिली पायरी आहे.
त्वचेवरील कोरडे, खाजणारे किंवा खवलेदार चट्टे वारंवार होत असतील आणि नियमित त्वचा निगा राखूनही कमी होत नसतील, तर त्यांची योग्य तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे. तुमच्या त्वचेतील बदलांबद्दल योग्य मार्गदर्शन घेण्यासाठी Psoriatreat शी संपर्क साधा. आजच तुमची अपॉईंटमेंट बूक करा – Book an Appointment
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न:
१. सोरायसिस आणि कोरडी त्वचा यातील फरक कसा ओळखावा?
कोरड्या त्वचेमध्ये खरखरीतपणा, ताणल्यासारखे वाटणे, बारीक कण आणि कधी कधी भेगा दिसतात. सोरायसिसमध्ये स्पष्ट सीमारेषा असलेले, जाड किंवा उठावदार चट्टे आणि ठळक खवले दिसणे अधिक सामान्य आहे.
२. कोरड्या त्वचेचे रूपांतर सोरायसिसमध्ये होते का?
साधी कोरडी त्वचा थेट सोरायसिसमध्ये रूपांतरित होत नाही. सोरायसिस हा वेगळा दाहयुक्त त्वचारोग आहे. मात्र सोरायसिसमुळे त्वचा कोरडी आणि खवलेदार होऊ शकते.
३. सोरायसिसमध्ये नेहमी जाड पांढरे खवले दिसतात का?
नाही. सोरायसिसचा प्रकार आणि त्वचेचा नैसर्गिक रंग यानुसार त्याचे स्वरूप बदलू शकते. काही प्रकारांमध्ये खवले कमी दिसू शकतात.
४. सोरायसिसमध्ये त्वचा ओलसर ठेवणारा लेप उपयोगी असतो का?
हो. योग्य लेपामुळे त्वचेचा कोरडेपणा कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र तो मूळ सोरायसिसवर आवश्यक असलेल्या उपचारांचा पर्याय नसतो.
५. कोरडी आणि खाजणारी त्वचा असल्यास डॉक्टरांना कधी दाखवावे?
चट्टा वारंवार होत असेल, जाड किंवा उठावदार होत असेल, त्यावर जास्त खवले असतील, तो पसरत असेल, दुखत असेल किंवा त्वचा फाटून रक्त येत असेल, तर तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घेणे योग्य आहे.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ४० वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –
https://www.instagram.com/psoriatreat
https://www.linkedin.com/in/psoriatreat
तुमच्या सोरायसिसची तीव्रता पहा – Psoriasis Severity Calculator
[Disclaimer – The images used in this article are for educational and reference purposes only. They are not original patient photographs from Psoriatreat and should not be used for self-diagnosis. Skin conditions can look different from person to person, and a healthcare professional should assess persistent or unusual skin changes.]