या लेखाची प्रस्तावना:
सोरायसिससाठी वैयक्तिकृत होमिओपॅथिक उपचार कशा प्रकारे काम करतात? – How does personalised homoeopathic treatment for psoriasis work? in marathi – जवळजवळ दररोज मला हा प्रश्न विचारला जातो: “उपचार घेऊनही माझा सोरायसिस पुन्हा पुन्हा का उद्भवतो?”
थेट उत्तर देण्याऐवजी, मी अनेकदा माझ्या एका रुग्णाची, राजेशची (नाव बदलले आहे) कथा सांगतो; कारण त्याची परिस्थिती सोरायसिसचा सामना करणाऱ्या अनेक लोकांच्या अनुभवांचे प्रतिनिधित्व करते.
राजेश ४२ वर्षांचा असताना माझ्या क्लिनिकमध्ये पहिल्यांदा आला होता आणि माझ्या लक्षात आलेली पहिली गोष्ट म्हणजे त्याच्या हातातील कागदपत्रांची फाईल. त्याला सोरायसिसचा त्रास होऊन जवळपास आठ वर्षे झाली होती; त्याने अनेक डॉक्टरांचा सल्ला घेतला होता आणि क्रीम, लोशन व औषधी शॅम्पू यांसारखे अनेक उपाय करून पाहिले होते. पण प्रत्येक वेळी तीच गोष्ट घडायची: त्याला काही काळासाठी आराम मिळायचा, पण नंतर ती समस्या पुन्हा उद्भवायची.
जेव्हा तो माझ्याकडे आला, तेव्हा त्याच्या समस्या केवळ शरीरावरील त्रासदायक डागांपुरत्या मर्यादित नव्हत्या.
त्याने सांगितले की त्याने अर्ध्या बाह्यांचे (half-sleeve) कपडे घालणे बंद केले होते, कारण बैठकींदरम्यान (meetings) जेव्हा लोक त्याच्या कोपरांवरील डाग पाहायचे, तेव्हा त्याला लाज वाटायची. कौटुंबिक कार्यक्रमांमध्ये तणावाचे वातावरण असायचे, त्यामुळे त्याने नेहमी पूर्ण बाह्यांचे कपडे घालण्याची सवय लावून घेतली होती. खाज किंवा वेदनेमुळे त्याच्या रात्रीच्या झोपेचाही खोळंबा व्हायचा आणि त्याला नीट झोपता येत नसे.
भूतकाळातील इतर अनेक रुग्णांप्रमाणेच, राजेशनेही मला तोच प्रश्न विचारला:
“डॉक्टर, माझा सोरायसिस कधी बरा होईल?”
त्या प्रश्नाचे थेट उत्तर देण्याऐवजी, मी त्याला एक वेगळा प्रश्न विचारला.
“खरा प्रश्न हा नाही की ते डाग कधी जातील, तर प्रश्न हा आहे की ते पुन्हा पुन्हा का उद्भवतात?”
जोपर्यंत आपल्याला ते डाग पुन्हा का येतात याचे मूळ कारण समजत नाही, तोपर्यंत आपण केवळ त्वचेच्या समस्येवरच उपचार करत राहतो. सोरायसिसवर योग्य उपचार करण्यासाठी, आपण केवळ आजाराचा विचार करण्याऐवजी, त्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीला समजून घेणे गरजेचे असते.
इथूनच होमिओपॅथिक उपचारांची सुरुवात होते.
केवळ त्वचेपलीकडे जाऊन व्यक्तीला समजून घेणे:
होमिओपॅथीमध्ये, पहिली भेट ही त्वचारोगतज्ज्ञांकडे (dermatologist) होणाऱ्या सामान्य भेटीपेक्षा पूर्णपणे वेगळी असते. राजेशची पहिली भेट (कन्सल्टेशन) सुमारे दीड तास चालली. आम्ही त्याच्या सोरायसिसची तपासणी केली; तरीही, आम्ही त्याच्या एकूण परिस्थितीबद्दल जाणून घेण्यातच अधिक वेळ घालवला.
आम्ही खालील गोष्टींवर चर्चा केली:
- पहिले डाग कधी दिसू लागले?
- त्यात तणावाची (stress) काही भूमिका होती का?
- त्याची झोप आणि खाण्यापिण्याच्या सवयी कशा आहेत? कोणत्या खाद्यपदार्थांमुळे त्याची स्थिती अधिक बिघडत होती?
- त्याच्या कुटुंबात त्वचेच्या समस्यांचा काही इतिहास होता का?
- ऋतूमानाचा त्याच्यावर कसा परिणाम होतो, इत्यादी गोष्टींचा विचार केला गेला.
कॉर्पोरेट क्षेत्रात राजेशचे काम आव्हानात्मक होते. भावनिकदृष्ट्या तो आपल्या भावना व्यक्त करत नसे आणि कोणाचीही मदत न घेता सर्व समस्या स्वतःच हाताळत असे. त्याची झोपण्याची वेळ अनियमित होती, जेवणाच्या वेळाही निश्चित नव्हत्या आणि जेव्हा जेव्हा त्याला एखाद्या मोठ्या आव्हानाचा सामना करावा लागे, तेव्हा त्याचा सोरायसिस (psoriasis) अधिक बळावत असे.
इथेच राजेशच्या उपचारांच्या इतिहासात काही गोष्टींकडे दुर्लक्ष झाले होते.
वैयक्तिक गरजांनुसार उपचार (Personalization) का महत्त्वाचे आहेत?
सोरायसिस हा रोगप्रतिकारक शक्तीशी संबंधित एक दीर्घकालीन आजार आहे. हा केवळ त्वचेचा आजार नाही. त्वचेवर दिसणारे सोरायसिसचे चट्टे (plaques) हा या आजाराचा केवळ एक भाग आहे. रोगप्रतिकारक शक्ती, जीवनशैली, भावनिक आरोग्य, झोप, तणाव आणि वैयक्तिक कारके (triggers) या गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या असतात आणि सोरायसिसची तीव्रता किंवा स्वरूप कशा प्रकारे असेल, यावर त्यांचा प्रभाव पडतो.
सोरायसिस असलेल्या दोन रुग्णांची त्वचा जरी सारखी दिसत असली, तरी त्यांच्यावरील उपचारांची पद्धत पूर्णपणे वेगळी असू शकते.
एखाद्या रुग्णामध्ये आजार बळावण्यामागे सामाजिक तणाव कारणीभूत असू शकतो. दुसऱ्या रुग्णाची स्थिती एखाद्या आजारामुळे बिघडू शकते. तर तिसऱ्या रुग्णाला झोपेच्या समस्या असू शकतात किंवा ऋतूमानातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो.
त्वचा सारखी दिसत असली, तरी त्यामागील कारणे वेगळी असू शकतात.
‘कॉन्स्टिट्यूशनल’ (रुग्णाच्या प्रकृतीवर आधारित) दृष्टिकोनातून होमिओपॅथीचा वापर
माझ्या बाबतीत सांगायचे तर, उपचारांची संपूर्ण रणनीती ही केवळ सोरायसिसच्या निदानावर आधारित नसून राजेशच्या मूळ प्रकृतीवर (nature) आधारित होती.
आमच्या प्रक्रियेत केवळ होमिओपॅथिक औषधांची निवडच नाही, तर आजार बळावण्यास कारणीभूत ठरणारे घटक शोधणे आणि ते दूर करणे यांचाही समावेश होता.
उपचारांमध्ये खालील गोष्टींचा समावेश होता:
- झोपेच्या सवयींमध्ये सुधारणा करणे
- कामाशी संबंधित तणाव कमी करणे
- जेवणाच्या वेळा नियमित करणे
- जीवनशैलीतील आजार बळावण्यास कारणीभूत ठरणारे घटक (triggers) ओळखणे
- तणाव दाबून ठेवण्याऐवजी भावना निरोगी पद्धतीने व्यक्त करण्यास प्रोत्साहन देणे
या दृष्टिकोनाचा उद्देश केवळ त्वचेवरील डाग किंवा चट्टे घालवणे हा नसून, आरोग्याचा संपूर्ण समतोल पुन्हा प्रस्थापित करणे हा आहे.
बरे होण्यासाठी वेळ लागतो.
मी माझ्या रुग्णांना एक गोष्ट सांगतो की सोरायसिस रातोरात बरा होत नाही. यासाठी कोणताही सोपा मार्ग नाही. मी “१००% बरे होण्याची” आश्वासने देत नाही, कारण ते वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य नाही आणि नैतिकही नाही.
त्याऐवजी, दीर्घकाळासाठी आजारावर नियंत्रण मिळवणे, आजाराचे झटके कमी करणे आणि एकंदरीत उत्तम आरोग्य मिळवणे, हे संवैधानिक होमियोपॅथीचे ध्येय आहे.
राजेशच्या आरोग्यात हळूहळू सुधारणा झाली. सुरुवातीला, त्याची खाज कमी झाली. मग त्याने सांगितले की त्वचेवरील खवले कमी झाले होते. लालसरपणा नाहीसा झाला होता.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, तो अनेक वर्षांपासून या आजाराच्या झटक्यांनी त्रस्त होता, पण आता त्याचा त्रास त्याला क्वचितच होत असे.
अनेक वर्षांत पहिल्यांदाच त्याला जाणवले की तो केवळ त्याच्या त्वचेच्या समस्येवर उपचार करत नाहीये, तर त्याला त्याच्या आजाराबद्दल अधिक सखोल समजही मिळत आहे.
संवैधानिक औषधोपचारामागील खरे विज्ञान:
थोडक्यात, संवैधानिक होमियोपॅथी म्हणजे सर्व सोरायसिस रुग्णांना एकच औषध देणे नव्हे. यामध्ये रुग्णाची वैयक्तिक शारीरिक लक्षणे, जीवनशैली, भावनिक स्थिती, कौटुंबिक वैद्यकीय इतिहास, झोपेची गुणवत्ता, पचनक्रिया आणि बाह्य घटक समजून घेणे समाविष्ट आहे, जे रुग्णाला कसे वाटते यावर परिणाम करतात.
उपचार केवळ सोरायसिसवरच नव्हे, तर या आजाराने ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीवर केंद्रित असले पाहिजेत.
प्रत्येक रुग्णाची एक अनोखी कहाणी असते; म्हणूनच उपचार देखील अनोखे असले पाहिजेत.
निष्कर्ष:
राजेशच्या अनुभवाने केवळ त्यालाच नव्हे, तर इतर अनेक रुग्णांनाही एक मौल्यवान धडा दिला की सोरायसिस हा केवळ एक त्वचारोग नाही.
“हे चट्टे घालवण्यासाठी मी काय केले पाहिजे?” अशी विचारणा करण्याऐवजी,
त्याऐवजी, “मला सतत सोरायसिसचा सामना का करावा लागतो?” असा विचार करा.
बऱ्याचदा, त्या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे ही सोरायसिसवरील प्रभावी वैयक्तिक उपचारांची सुरुवात असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. सोरायसिससाठी संवैधानिक होमिओपॅथिक उपचार म्हणजे काय?
संवैधानिक होमिओपॅथिक उपचार हा एक वैयक्तिक दृष्टिकोन आहे, जो केवळ त्वचेच्या लक्षणांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी रुग्णाचा सर्वांगीण विचार करतो. वैयक्तिक उपचार योजना तयार करण्यापूर्वी, वैद्यकीय इतिहास, तणाव, झोप, पचनक्रिया, जीवनशैली, कौटुंबिक इतिहास आणि संभाव्य कारणे यांसारख्या घटकांचा विचार केला जातो.
२. उपचारानंतर सोरायसिस पुन्हा पुन्हा का होतो?
सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन, रोगप्रतिकारशक्तीशी संबंधित आजार आहे. बऱ्याच प्रकरणांमध्ये, त्वचेवरील दिसणारे चट्टे सुधारू शकतात, परंतु जर तणाव, अपुरी झोप, जीवनशैलीतील घटक, संसर्ग किंवा इतर वैयक्तिक कारणांसारखी मूळ कारणे ओळखली नाहीत आणि त्यांचे व्यवस्थापन केले नाही, तर आजाराचा पुन्हा उद्रेक होऊ शकतो.
३. होमिओपॅथिक सोरायसिस उपचारांमध्ये सविस्तर केस स्टडी (रुग्ण अभ्यास) का महत्त्वाचा आहे?
सविस्तर केस स्टडी डॉक्टरांना रुग्णाच्या आरोग्याचे संपूर्ण चित्र समजण्यास मदत करतो. यामध्ये शारीरिक लक्षणे, भावनिक स्वास्थ्य, झोप, पचनक्रिया, कौटुंबिक इतिहास, ऋतूमानातील बदल आणि जीवनशैलीच्या सवयींबद्दलच्या प्रश्नांचा समावेश असतो. ही माहिती केवळ आजारावर लक्ष केंद्रित न करता, प्रत्येक व्यक्तीनुसार तयार केलेली उपचार योजना विकसित करण्यास मदत करते.
४. सोरायसिस असलेल्या दोन व्यक्तींना वेगवेगळे होमिओपॅथिक उपचार मिळू शकतात का?
होय. जरी दोन रुग्णांमध्ये सोरायसिसचे चट्टे दिसायला सारखे असले तरी, त्यांची कारणे, वैद्यकीय इतिहास, भावनिक आरोग्य आणि एकूण प्रकृती भिन्न असू शकते. त्यामुळे, कॉन्स्टिट्यूशनल होमिओपॅथी प्रत्येक रुग्णासाठी एकच पद्धत वापरण्याऐवजी वैयक्तिक उपचारांवर लक्ष केंद्रित करते.
५. सोरायसिससाठी वैयक्तिक होमिओपॅथिक उपचारांचे ध्येय काय आहे?
केवळ त्वचेचे स्वरूप सुधारणे हा उद्देश नसून, रोगाचा उद्रेक कमी करून, एकूण आरोग्य सुधारून, वैयक्तिक कारणीभूत घटक ओळखून आणि उत्तम जीवनशैलीला आधार देऊन सोरायसिसच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी प्रयत्न करणे हा आहे. सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन आजार असल्याने, कायमस्वरूपी बरे होण्याच्या अवास्तव आश्वासनांऐवजी, उपचार सामान्यतः दीर्घकाळ टिकणारी सुधारणा साधण्यावर केंद्रित असतात.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ३९ वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –