या लेखाची प्रस्तावना:
Why do psoriasis treatments fail even after trying everything? in marathi – सोरायसिसने ग्रस्त असलेल्या माझ्या रुग्णांकडून मला वारंवार विचारला जाणारा एक प्रश्न म्हणजे:
“डॉक्टर, मी उपचारांचे अनेक पर्याय आजमावून पाहिले आहेत, पण कशाचाच मला काहीही उपयोग झाला नाही.”
सोरायसिस असलेल्या व्यक्तींच्या उपचारांचे व्यवस्थापन करण्यात मी साधारणपणे चाळीस वर्षे व्यतीत केली आहेत. या जुनाट आजाराने ग्रस्त असलेल्या व्यक्तीसाठी, उपचारांचे वारंवार होणारे अपयश किती त्रासदायक, निराशाजनक आणि हानिकारक ठरू शकते, याची मला पूर्ण जाणीव आहे. अनेक रुग्णांनी यापूर्वी आपले डॉक्टर बदलले आहेत, विविध प्रकारच्या वैद्यकीय उपचारांचे प्रयोग करून पाहिले आहेत; तरीही त्यांना अपेक्षित परिणाम मिळत नसल्यामुळे, ते पूर्णपणे निराश आणि हताश होऊन माझ्याकडे येतात.
अशा वेळी मी माझ्या रुग्णांना सर्वप्रथम एकच गोष्ट सांगतो:
आशा सोडू नका!
कोणत्याही उपचाराचा अजिबातच उपयोग न होणे, ही एक अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे. बऱ्याचदा असे घडते की, जेव्हा सोरायसिसच्या रुग्णाला डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या औषधांपासून अपेक्षित फायदा मिळत नाही, तेव्हा त्यामागे इतर काही घटक कारणीभूत असतात. केवळ औषध लिहून देणे एवढ्यावरच सोरायसिसचे प्रभावी व्यवस्थापन अवलंबून नसते; तर त्यामध्ये इतरही अनेक गोष्टींचा वाटा असतो.
या लेखात, सोरायसिसचे काही उपचार सामान्यतः अप्रभावी का ठरतात, याचा मी थोडक्यात आढावा घेणार आहे. तसेच, डॉक्टरांनी सुचवलेल्या उपचारांचा अधिक चांगला परिणाम दिसून येण्यासाठी रुग्णांनी आपल्या जीवनशैलीत कोणते संभाव्य बदल करणे आवश्यक आहे, याविषयीही मी माहिती देणार आहे.
सोरायसिसच्या उपचारांमध्ये केवळ औषधे हाच एकमेव घटक नाही
अनेक लोकांना असा गैरसमज असतो की, आपल्या त्वचेच्या विकारासाठी केवळ औषधे घेतल्यानेच आपल्याला या आजारावर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवता येईल.
सोरायसिस हा केवळ एकाच समस्येवर उपचार करण्यापेक्षा अधिक गुंतागुंतीचा आजार असू शकतो. योग्य उपचार पद्धतीचा अवलंब करूनही, काही पर्यावरणीय घटक (triggers) आणि रुग्णांच्या काही चुकीच्या सवयींमुळे, ते उपचार अप्रभावी ठरू शकतात.
रुग्णाच्या सोरायसिसमध्ये सुधारणा होण्यास अडथळा निर्माण करणारे, खालील काही वारंवार आढळणारे पर्यावरणीय घटक आणि चुकीच्या सवयी नमूद केल्या आहेत:
- चुकीच्या आहारविषयक सवयी
- व्यायामाचा अभाव (पुरेशा प्रमाणात व्यायाम न करणे)
- पुरेशी झोप न मिळणे
- अति ताणतणाव (Stress)
- धूम्रपान आणि/किंवा मद्यपान करणे
- त्वचेची निगा राखण्याची चुकीची पद्धत (Poor skin care routine)
जर रुग्णांनी या घटकांचे योग्य प्रकारे व्यवस्थापन केले नाही, तर त्यांना असे वाटू शकते की आपले उपचार काम करत नाहीत; मग भलेही ते औषधे नियमितपणे आणि वेळेवर घेत असतील, किंवा डॉक्टरांकडे जाण्याच्या नियोजित भेटी कधीही चुकवत नसतील.
म्हणूनच, सोरायसिसच्या उपचारांमध्ये नेहमीच ‘वैद्यकीय उपचार’ आणि ‘जीवनशैलीचे व्यवस्थापन’ या दोन्ही गोष्टींचा एकत्रित समावेश असणे अत्यंत आवश्यक असते.
त्वचेची चांगली काळजी घेताना दैनंदिन सवयींचे महत्त्व
एक गोष्ट जी बहुतेक रुग्ण लक्षात घेत नाहीत ती म्हणजे, जेव्हा ते त्यांच्या त्वचेची चांगली काळजी घेत नाहीत, तेव्हा औषधांमुळे होणाऱ्या परिणामांमध्ये सुधारणा दिसण्यास जास्त वेळ लागतो.
म्हणूनच, मी माझ्या सर्व रुग्णांना त्वचेची काळजी घेण्याचा एक नियमित नित्यक्रम तयार करून त्याचे पालन करण्यास सांगतो, ज्यामध्ये खालील गोष्टींचा समावेश असतो:
- नियमितपणे मॉइश्चरायझिंग करणे
- त्वचेशी हळुवारपणे वागणे
- जास्त खाजवणे टाळणे
- आपले शरीर जास्त कोरडे किंवा दाहयुक्त होण्यापासून वाचवणे
त्वचेची काळजी घेण्याच्या चांगल्या सवयींमुळे उपचार प्रक्रियेदरम्यान आधार मिळण्यास आणि आजाराचा पुन्हा पुन्हा होणारा उद्रेक कमी करण्यास देखील मदत होते.
तुमच्या उपचारांना पुरेसा वेळ द्या
रुग्णांना येणाऱ्या सर्वात मोठ्या समस्यांपैकी एक म्हणजे खूप वेळा उपचार बदलणे.
बरेच रुग्ण नवीन उपचार सुरू करतात आणि २-३ आठवड्यांतच ते थांबवतात, कारण त्यांना वाटते की प्रगती खूप मंद आहे.
सोरायसिस हा एक दीर्घकालीन आजार आहे आणि बहुतेक उपचारांमध्ये सुधारणा दिसण्यासाठी वेळ लागतो.
जेव्हा तुम्ही नवीन उपचार सुरू करता, तेव्हा खालील गोष्टी करणे महत्त्वाचे आहे:
- उपचार नियमितपणे करा.
- विहित केल्यानुसार उपचार सुरू ठेवा.
- तुमच्या औषधोपचाराच्या नियमाप्रती असलेली तुमची वचनबद्धता पूर्ण करा.
- औषधाला परिणाम दाखवण्यासाठी पुरेसा वेळ द्या.
जर तुम्ही तुमच्या शरीराला औषधाला प्रतिसाद देण्यासाठी पुरेसा वेळ न दिल्यामुळे वारंवार डॉक्टर किंवा उपचार बदलत असाल, तर तुम्ही निराश आणि गोंधळून जाऊ शकता.
तुमचा संपूर्ण वैद्यकीय इतिहास तुमच्या डॉक्टरांना नक्की सांगा.
रुग्ण अनेकदा डॉक्टरांकडे गेल्यावर आपला बहुतांश वेळ, सोरायसिसवर यापूर्वी केलेले आणि अयशस्वी ठरलेले उपचार समजावून सांगण्यात व त्यावर चर्चा करण्यात घालवतात; मात्र ते आपला वैद्यकीय, जीवनशैलीशी संबंधित आणि भावनिक इतिहास यांविषयीची अत्यंत महत्त्वाची माहिती सांगण्यास विसरतात.
सोरायसिसचा रुग्णावर होणारा परिणाम समजून घेण्यासाठी आणि त्यावर योग्य उपचार करण्यासाठी, डॉक्टरांकडे केवळ त्वचेवर दिसणाऱ्या लक्षणांची माहिती असून पुरेसे नाही. त्यांना हे देखील समजणे आवश्यक आहे की, सोरायसिसची सुरुवात कशी झाली? हा आजार पहिल्यांदा उद्भवला तेव्हा रुग्णाच्या आयुष्यात नक्की काय घडत होते? आरोग्याशी संबंधित संभाव्य भावनिक ताण आणि तणावाची कारणे कोणती होती? जीवनशैलीत झालेले महत्त्वपूर्ण बदल कोणते होते? तसेच झोपण्याच्या सवयी, आहाराच्या सवयी, कौटुंबिक वैद्यकीय इतिहास, इतर कोणतेही आजार आणि रुग्णाचे सामाजिक व भावनिक स्वास्थ्य यांविषयीची माहिती असणेही गरजेचे आहे.
हे सर्व घटक रुग्णाच्या सोरायसिसवर परिणाम करू शकतात आणि डॉक्टरांनी लिहून दिलेल्या औषधांची परिणामकारकता ठरवण्यातही त्यांची भूमिका महत्त्वाची असते.
सोरायसिसबद्दल आणि विविध घटक तुमच्या आजारावर कसा परिणाम करतात याबद्दल, तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांना जितकी अधिक अचूक आणि संपूर्ण माहिती द्याल, तितक्या चांगल्या प्रकारे तुमचे डॉक्टर तुम्हाला या आजारातून बरे होण्यासाठी मदत करू शकतील.
डॉक्टरांच्या भेटीसाठी (सल्ल्यासाठी) तयारी करून जा.
डॉक्टरांच्या भेटीसाठी जाणाऱ्या रुग्णांसाठी एक उत्तम सल्ला असा आहे की, त्यांनी आपल्या सोरायसिसच्या अनुभवाचे सविस्तर वर्णन करणारी एक नोंद (टिपणे) तयार करून ठेवावी.
अशी तयारी केल्यामुळे डॉक्टरांना तुमच्या आजाराची नेमकी स्थिती ओळखणे सोपे जाईल.
तसेच, खालील माहितीची नोंद नक्की करून ठेवा:
- लक्षणे दिसण्यास सुरुवात झाल्याची तारीख
- तुम्ही आतापर्यंत कोणते उपचार करून पाहिले आहेत
- ज्या गोष्टींमुळे (Triggers) तुमची लक्षणे अधिक बळावतात, अशा गोष्टी
- तुमच्या जीवनशैलीशी संबंधित सवयी
- ताणाशी संबंधित (Stress-related) समस्यांचा कोणताही इतिहास
- तुम्हाला यापूर्वी झालेले इतर कोणतेही वैद्यकीय आजार
तुम्ही डॉक्टरांच्या भेटीसाठी जितकी अधिक तयारी करून जाल, तितकेच तुम्हाला मिळणारे उपचार अधिक परिणामकारक ठरतील.
तुमच्या डॉक्टरांशी मनमोकळेपणाने संवाद साधा.
तुमच्या आणि तुमच्या डॉक्टरांच्या दरम्यान संवादाची दारे नेहमी खुली असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
काही वेळा असे घडते की, डॉक्टर आपल्याला नक्की काय विचारत आहेत हे रुग्णांना पूर्णपणे समजत नाही; त्यामुळे ते अपुऱ्या आकलनासह, घाईघाईने उत्तरे देऊन टाकतात.
जर डॉक्टरांनी सांगितलेली एखादी गोष्ट तुम्हाला समजली नसेल, तर त्यांना अधिक सविस्तर आणि स्पष्टीकरण देऊन समजावून सांगण्याची विनंती करा.
प्रामाणिक आणि अचूक संवादामुळे डॉक्टरांना प्रभावी उपचार देण्यासाठी आवश्यक असलेली साधने (माहिती) उपलब्ध होते.
नेहमी लक्षात ठेवा: सोरायसिसवरील यशस्वी उपचारांसाठी डॉक्टर आणि रुग्ण या दोघांनीही एक ‘एकसंध घटक’ म्हणून एकत्रितपणे काम करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय तुमचे उपचार थांबवू नका.
अनेक रुग्ण स्वतःच स्वतःवर उपचार का करतात, यामागील आणखी एक अनुभवसिद्ध कारण खालीलप्रमाणे आहे:
१. रुग्णांना जेव्हा आपली प्रकृती सुधारत आहे असे वाटते, तेव्हा ते अनेकदा आपली औषधे घेणे थांबवतात; परंतु हा निर्णय संभाव्यतः धोकादायक ठरू शकतो. सुरुवातीला तुम्हाला कदाचित आराम वाटेल, पण उपचार पूर्णपणे थांबवल्यानंतर तुमची प्रकृती पुन्हा मूळ स्थितीवर आली आहे किंवा अधिकच बिघडली आहे, असे तुमच्या लक्षात येईल.
२. उपचारांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात जेव्हा रुग्णांना प्रकृतीमध्ये काही संभाव्य बिघाड (किरकोळ बदल) झाल्याचे जाणवते, तेव्हा ते औषधे घेणे थांबवतात. काही प्रकरणांमध्ये, होमिओपॅथिक उपचार घेणाऱ्या रुग्णांना सुधारणेची पहिली चिन्हे दिसण्यापूर्वी, सुरुवातीच्या काळात लक्षणांमध्ये वाढ झाल्याचे जाणवू शकते.
काही रुग्ण आपली औषधे घेणे वेळेपूर्वीच थांबवतात आणि मदतीसाठी डॉक्टरांना फोन करण्याचेही टाळतात; ज्यामुळे अखेरीस त्यांचे उपचार पूर्ण करण्याची क्षमता बाधित होते.
तुमच्या सध्याच्या उपचार योजनेत कोणताही बदल करण्यापूर्वी, कृपया तुमच्या डॉक्टरांशी चर्चा करा. तुमचे उपचार कशा प्रकारे पुढे जावेत याबद्दलच्या अपेक्षा स्पष्ट करा आणि हे समजून घ्या की, सोरायसिसचे व्यवस्थापन यशस्वीरीत्या करण्यासाठी औषधांचे योग्य आणि नियमित सेवन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
इंटरनेटवरील सल्ल्यांवर पूर्णपणे अवलंबून राहणे टाळा.
इंटरनेटवर एक साधी शोध (search) घेतल्यास तुम्हाला हजारो संसाधने उपलब्ध होतील. एखाद्या विशिष्ट आहाराद्वारे सोरायसिस कसा बरा करावा, किंवा सोरायसिस कायमचा घालवण्यासाठी आहारातले काही विशिष्ट पदार्थ पूर्णपणे कसे वगळावेत, हे सांगणाऱ्या अनेक वेबसाइट्स, ब्लॉग्स आणि व्हिडिओ शोधण्यात तुम्हाला कोणतीही अडचण येणार नाही.
काही संसाधनांमधून कदाचित उपयुक्त आणि समर्पक माहिती मिळत असली, तरीही हे समजून घेणे आवश्यक आहे की, इंटरनेटवर उपलब्ध असलेली प्रत्येक माहिती वैज्ञानिकदृष्ट्या अचूक किंवा प्रमाणित असतेच असे नाही.
त्यामुळे, इतर कोणतेही नवीन उपचार पर्याय, आहार किंवा पूरक औषधे (supplements) घेण्यापूर्वी कृपया तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. सोरायसिस असलेला प्रत्येक रुग्ण हा वेगळा आणि अद्वितीय असतो; त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच तुमचे उपचार योग्य दिशेने जातील आणि तुमचे उद्देश साध्य होतील.
सोरायसिसवरील यशस्वी उपचारांसाठी एकत्र गोष्टी करण्याची गरज आहे
सोरायसिसच्या अनेक रुग्णांसाठी मी नोंदवून ठेवलेली एक महत्त्वाची बाब अशी आहे:
सोरायसिसवरील उपचारांसाठी डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यात सांघिक प्रयत्नांची (teamwork) आवश्यकता असते.
डॉक्टर एकटेच तुमच्या सोरायसिसवर उपचार करू शकत नाहीत.
सोरायसिसवर यशस्वीरीत्या उपचार करण्यासाठी तुम्हाला खालील गोष्टींची आवश्यकता असेल:
- डॉक्टरांनी लिहून दिलेली औषधे
- जीवनशैलीतील बदल
- खरा आणि प्रामाणिक संवाद
- संयम
- सातत्य
- भावनिक आधार
- पुनर्तपासणीसाठीच्या भेटी (Follow-up appointments)
जेव्हा रुग्ण आणि डॉक्टर यांच्यात सुसंवाद आणि चांगले संबंध असतात, तेव्हा सोरायसिसवरील उपचारांची परिणामकारकता वाढल्याचे आणि प्रकृतीत सुधारणा झाल्याचे तुम्हाला दिसून येईल.
अधिक माहितीसाठी:
निष्कर्ष
जर तुमच्या सोरायसिसवरील मागील उपचार प्रभावी ठरले नाहीत, या कारणामुळे तुम्हाला नैराश्य आले असेल, तर सोरायसिसच्या उपचारांची आशा सोडू नका.
मागील उपचारांना तुमच्या शरीराने प्रतिसाद न देण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात; उदाहरणार्थ: कदाचित तुमच्या जीवनशैलीशी संबंधित घटकांवर पुरेसे लक्ष दिले गेले नसावे; कदाचित तुम्ही तुमच्या डॉक्टरांना सोरायसिसचा उद्रेक होण्यास कारणीभूत ठरणार्या गोष्टींविषयी (triggers) माहिती दिली नसावी; किंवा औषधे घेण्यामध्ये अथवा डॉक्टरांनी दिलेल्या सूचनांचे पालन करण्यामध्ये सातत्याचा अभाव राहिला असावा.
सोरायसिसमध्ये सुधारणा दिसून येते की नाही हे पाहण्यासाठी, पुरेसा कालावधी देऊन त्यावर उपचार करा. तसेच, ‘रातोरात’ (एका रात्रीत) परिणाम मिळण्याची अपेक्षा न ठेवणारी आणि सर्वसमावेशक अशी उपचार योजना तयार करण्यासाठी तुमच्या डॉक्टरांशी जवळून समन्वय साधून काम करा.
योग्य आधार, चिकाटी आणि सोरायसिसचे व्यवस्थापन समग्रपणे करण्याच्या दृढ निश्चयाच्या जोरावर, सोरायसिसने ग्रस्त असलेले अनेक लोक आपल्या आजाराचे यशस्वीपणे व्यवस्थापन करतात आणि पुन्हा एकदा आपल्या आयुष्याचा आनंद घेण्यास सुरुवात करतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१. सोरायसिसचे उपचार कधीकधी अयशस्वी का होतात?
तणाव, अपुरी झोप, अस्वास्थ्यकर जीवनशैलीच्या सवयी, औषधांचा अनियमित वापर, त्वचेची योग्य काळजी न घेणे किंवा उपचार खूप लवकर थांबवणे यांसारख्या अनेक कारणांमुळे सोरायसिसचे उपचार अप्रभावी वाटू शकतात. सोरायसिसच्या प्रभावी व्यवस्थापनासाठी सहसा वैद्यकीय उपचार आणि जीवनशैलीतील बदल या दोन्हींची एकत्रितपणे आवश्यकता असते.
२. तणावामुळे सोरायसिसच्या उपचारांच्या परिणामांवर परिणाम होऊ शकतो का?
होय. सोरायसिसचा त्रास वाढण्यामागे तणाव हे सर्वात सामान्य कारणांपैकी एक आहे. तणावाची उच्च पातळी लक्षणे अधिक गंभीर करू शकते आणि जर त्याचे योग्य व्यवस्थापन केले नाही, तर उपचारांची परिणामकारकता कमी करू शकते.
३. सोरायसिसच्या उपचारांना परिणाम दिसण्यासाठी साधारणपणे किती वेळ लागतो?
सोरायसिसच्या उपचारांना परिणाम दाखवण्यासाठी अनेकदा वेळ लागतो. काही रुग्णांना काही आठवड्यांतच सुधारणा दिसू शकते, तर इतरांना लक्षणीय परिणाम दिसण्यापूर्वी अनेक महिने सातत्यपूर्ण उपचारांची आवश्यकता असू शकते.
४. लक्षणे सुधारल्यानंतर सोरायसिसची औषधे थांबवणे सुरक्षित आहे का?
नाही. आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय उपचार थांबवल्यास लक्षणे परत येऊ शकतात किंवा अधिक गंभीर होऊ शकतात. उपचार थांबवण्यापूर्वी, औषधांमध्ये कोणताही बदल करण्यापूर्वी नेहमी तुमच्या डॉक्टरांशी चर्चा करा.
५. सोरायसिसच्या उपचारादरम्यान त्वचेची काळजी घेणे का महत्त्वाचे आहे?
त्वचेच्या योग्य काळजीमुळे कोरडेपणा, जळजळ, खाज आणि आजाराचा जोर कमी होण्यास मदत होते. नियमित मॉइश्चरायझिंग आणि सौम्य त्वचेची काळजी घेतल्यास सोरायसिसच्या उपचारांची परिणामकारकता वाढण्यास मदत होते.
६. जीवनशैलीच्या सवयींचा सोरायसिसच्या तीव्रतेवर परिणाम होऊ शकतो का?
होय. अयोग्य आहार, व्यायामाचा अभाव, धूम्रपान, मद्यपान, अपुरी झोप आणि तणाव यांसारखे घटक सोरायसिसची लक्षणे वाढवू शकतात आणि उपचारांच्या परिणामांमध्ये अडथळा आणू शकतात.
७. रुग्णांनी डॉक्टरांना आपला संपूर्ण वैद्यकीय इतिहास का सांगावा?
सोरायसिसवर भावनिक ताण, जीवनशैली, झोपेच्या सवयी, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर वैद्यकीय परिस्थितींचा प्रभाव पडू शकतो. संपूर्ण माहिती दिल्याने डॉक्टरांना आजार अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घेण्यास आणि अधिक वैयक्तिकृत उपचार योजना तयार करण्यास मदत होते.
८. वारंवार उपचार बदलणे ही एक समस्या आहे का?
होय. उपचारांना परिणाम दाखवण्यासाठी पुरेसा वेळ न देता वारंवार उपचार किंवा डॉक्टर बदलल्यास निराशा येऊ शकते आणि उपचारांचे परिणाम खराब होऊ शकतात. सोरायसिसच्या उपचारांसाठी अनेकदा संयम आणि सातत्य आवश्यक असते.
९. इंटरनेटवरील उपायांमुळे सोरायसिस कायमचा बरा होऊ शकतो का?
ऑनलाइन दिलेला सर्वच सल्ला वैद्यकीयदृष्ट्या अचूक नसतो. इंटरनेटवरील काही उपाय वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नसतात आणि त्यामुळे लक्षणे आणखी बिघडू शकतात. नवीन उपचार, आहार किंवा सप्लिमेंट्स घेण्यापूर्वी नेहमी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
१०. सोरायसिसच्या यशस्वी उपचारांमधील सर्वात महत्त्वाचा घटक कोणता आहे?
सोरायसिसचे यशस्वी उपचार सहसा डॉक्टर आणि रुग्ण यांच्यातील सांघिक प्रयत्नांवर अवलंबून असतात. सातत्य, प्रामाणिक संवाद, जीवनशैलीचे व्यवस्थापन, भावनिक आधार आणि विहित उपचार योजनेचे पाळणाऱ्या सर्वांची महत्त्वाची भूमिका असते.
लेखक –
हा लेख डॉ. आर. एस. सोनावणे यांनी लिहिला आहे.
एम.डी. (होमिओपॅथी), डीआय (होमिओपॅथी), लंडन
भारतातील सोरायसिस विशेषज्ञ डॉक्टर.
डॉ. आर. एस. सोनावणे हे भारतातील पहिले होमिओपॅथिक सोरायसिस विशेषज्ञ आहेत, ज्यांना सोरायसिस आणि संबंधित जुनाट त्वचेच्या आजारांवर सर्वांगीण, रुग्ण-केंद्रित दृष्टिकोनाने उपचार करण्याचा ३९ वर्षांहून अधिक समर्पित अनुभव आहे. त्यांनी होमिओपॅथीमध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले आहे आणि त्यांनी हजारो रुग्णांना केवळ लक्षणांवर नव्हे, तर आजाराच्या मूळ कारणावर उपचार करणाऱ्या, रोगप्रतिकारशक्ती संतुलित करणाऱ्या वैयक्तिक उपचार योजनांद्वारे सोरायसिसपासून दीर्घकाळ आराम मिळवून दिला आहे.
डॉ. आर. एस. सोनावणे यांच्याकडून अशाच प्रकारच्या अधिक टिप्स आणि माहितीसाठी, त्यांना येथे फॉलो करा –